نقش آموزش شیمی در ارتقای سواد سلامت دانش آموزان دوره متوسطه دوم

سواد سلامت به عنوان یکی از شاخص های اساسی توسعه انسانی، نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی فردی و اجتماعی ایفا می کند. بر اساس تعریف World Health Organization، سواد سلامت مجموعه ای از توانایی های شناختی و اجتماعی است که افراد را قادر می سازد اطلاعات مرتبط با سلامت را دسترسی، درک، ارزیابی و در تصمیم گیری های روزمره به کار گیرند (World Health Organization [WHO], ۲۰۱۹). در دهه های اخیر، با گسترش منابع اطلاعاتی و شبکه های اجتماعی، نوجوانان بیش از گذشته در معرض اطلاعات متنوع و گاه نادرست در حوزه سلامت قرار گرفته اند؛ از تبلیغات مکمل های غذایی و داروها گرفته تا توصیه های غیرعلمی درباره مواد شیمیایی خانگی. در چنین شرایطی، نظام آموزشی می تواند نقش کلیدی در ارتقای توانمندی دانش آموزان برای تحلیل و ارزیابی اطلاعات سلامت ایفا کند.درس شیمی در دوره متوسطه دوم، به دلیل ارتباط مستقیم با مفاهیمی نظیر ترکیبات مواد غذایی، واکنش های زیستی، اسیدها و بازها، آلاینده های زیست محیطی، مواد شوینده و داروها، بستر مناسبی برای تقویت سواد سلامت فراهم می سازد. با این حال، در بسیاری از کلاس های درس، آموزش مفاهیم شیمی عمدتا به صورت نظری و مبتنی بر انتقال محفوظات ارائه می شود و کمتر به کاربردهای عملی و پیامدهای سلامت محور آن پرداخته می شود. پژوهش های حوزه آموزش علوم نشان می دهد یادگیری زمانی پایدار و اثربخش است که محتوا با زندگی واقعی فراگیران پیوند داشته باشد (Bybee, ۲۰۱۳). بنابراین، آموزش شیمی مبتنی بر زندگی می تواند به ارتقای آگاهی و رفتارهای سلامت محور منجر شود.پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش آموزش شیمی در ارتقای سواد سلامت دانش آموزان دوره متوسطه دوم انجام شد. سوال اصلی تحقیق این بود که آیا آموزش کاربردی و مسئله محور مفاهیم شیمی می تواند موجب بهبود ابعاد سه گانه سواد سلامت (دانش، نگرش و رفتار) شود؟ این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی–تحلیلی از نوع پیمایشی است. جامعه آماری شامل دانش آموزان متوسطه دوم بود که از میان آنان نمونه ای ۱۰۰ نفری به روش تصادفی انتخاب شد. ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه استاندارد سواد سلامت نوجوانان بود که روایی آن بر اساس نظر متخصصان تایید و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ ۰/۸۲ محاسبه شد. داده ها با استفاده از آزمون همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون چندگانه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.یافته های پژوهش نشان داد بین آموزش کاربردی شیمی و سطح سواد سلامت دانش آموزان رابطه مثبت و معناداری وجود دارد (۰۵/۰>p). همچنین نتایج تحلیل رگرسیون نشان داد آموزش مفاهیم مرتبط با ترکیبات مواد غذایی، برچسب خوانی محصولات، شناخت مواد نگهدارنده و آلاینده های شیمیایی، سهم بیشتری در پیش بینی رفتارهای سلامت محور دانش آموزان دارد. دانش آموزانی که در فرآیند آموزش از روش های فعال نظیر آزمایشگاه، بحث گروهی، حل مسئله و پروژه های پژوهشی استفاده کرده بودند، در مقایسه با گروه آموزش سنتی، عملکرد بهتری در ارزیابی اطلاعات سلامت و تصمیم گیری آگاهانه نشان دادند. این یافته ها با نتایج مطالعات پیشین در زمینه آموزش علوم و ارتقای سواد علمی همسو است (Nutbeam, ۲۰۰۸).در مجموع، نتایج این پژوهش حاکی از آن است که آموزش شیمی می تواند نقشی موثر در ارتقای سواد سلامت دانش آموزان ایفا کند، مشروط بر آنکه رویکردهای تدریس از حالت حافظه محور به سمت آموزش کاربردی، مسئله محور و مبتنی بر زندگی تغییر یابد. ادغام اهداف سلامت محور در برنامه درسی شیمی، نه تنها موجب افزایش انگیزه یادگیری می شود، بلکه زمینه تربیت شهروندانی آگاه، مسئول و توانمند در مواجهه با چالش های سلامت فردی و اجتماعی را فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

آموزش شیمی ، سواد سلامت ، سلامت نوجوانان ، آموزش مبتنی بر زندگی ، روش های فعال تدریس