معلم به عنوان الگوی اخلاقی و شهروند دیجیتال

در عصر حاضر که فناوری های دیجیتال به صورت بی سابقه ای در تمام ابعاد زندگی بشر نفوذ کرده اند و جامعه اطلاعاتی، مرزهای جغرافیایی، فرهنگی و زمانی را از میان برداشته است، نقش معلمان به عنوان الگوهای اخلاقی و شهروندان دیجیتال از اهمیت مضاعفی برخوردار شده است. معلم به عنوان کلیدی ترین عنصر در فرآیند تعلیم و تربیت، همواره از دیرباز در جوامع مختلف به عنوان الگوی رفتاری، اخلاقی و اجتماعی شناخته شده و دانش آموزان از طریق مشاهده رفتارها، گفتارها، و نگرش های معلم، ارزش ها و هنجارهای اخلاقی را درونی سازی می کنند. با گسترش فضای مجازی، شبکه های اجتماعی، و فناوری های نوین ارتباطی و اطلاعاتی، مفهوم شهروند دیجیتال نیز به عنوان یکی از مهم ترین مولفه های تربیت شهروندی در قرن بیست ویکم مطرح شده است. شهروند دیجیتال فردی است که از فناوری های دیجیتال به صورت مسئولانه، اخلاقی، قانون مند و سازنده استفاده می کند و توانایی مشارکت فعال و موثر در جامعه دیجیتال را دارد. از سوی دیگر، معلم به عنوان الگوی اخلاقی، شخصیتی است که با رعایت اصول و ارزش های اخلاقی همچون صداقت، عدالت، احترام، مسئولیت پذیری، همدلی، نوع دوستی و درستکاری، الگویی مطلوب برای دانش آموزان فراهم می آورد. تلاقی این دو نقش یعنی الگوی اخلاقی بودن و شهروند دیجیتال بودن، مسئولیت ها و چالش های جدیدی را پیش روی معلمان قرار داده است. معلم در عصر دیجیتال نه تنها باید الگوی اخلاقی در رفتارهای واقعی و حضوری باشد، بلکه باید الگوی اخلاقی در رفتارهای دیجیتال و مجازی نیز باشد و نشان دهد که چگونه می توان در فضای مجازی اخلاق مدار بود، حریم خصوصی دیگران را رعایت کرد، از اطلاعات نادرست اجتناب کرد، با افراد مختلف با احترام رفتار کرد و مسئولیت پذیری دیجیتالی را به درستی ایفا نمود. این پژوهش با هدف بررسی نقش معلم به عنوان الگوی اخلاقی و شهروند دیجیتال انجام شده و تلاش دارد با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و بهره گیری از منابع کتابخانه ای و اسنادی، ابعاد مختلف این نقش دوگانه را مورد کاوش قرار دهد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که الگوسازی اخلاقی معلم تاثیر مستقیم و معناداری بر رشد اخلاقی و رفتار اخلاقی دانش آموزان دارد و معلمانی که خود رفتار دیجیتال اخلاقی مطلوبی دارند، در تربیت شهروند دیجیتال اخلاق مدار موفق تر عمل می کنند. همچنین نتایج نشان می دهد که بسیاری از معلمان در زمینه سواد دیجیتال و اخلاق دیجیتال با چالش هایی مواجه هستند و ضرورت دارد برنامه های آموزشی و توانمندسازی مناسبی برای ارتقای این توانمندی ها طراحی و اجرا شود. از جمله مولفه های کلیدی شهروند دیجیتال که معلم باید به عنوان الگو آن ها را رعایت کند می توان به سواد دیجیتال، امنیت دیجیتال، حریم خصوصی دیجیتال، اخلاق دیجیتال، حقوق دیجیتال، مشارکت دیجیتال و رفتار مسئولانه دیجیتالی اشاره کرد. نتایج این پژوهش می تواند راهگشای سیاست گذاران، برنامه ریزان آموزشی، دست اندرکاران تربیت معلم و خود معلمان در راستای تقویت نقش الگوسازی اخلاقی و شهروندی دیجیتال معلمان باشد و به ارتقای کیفیت تعلیم و تربیت در عصر دیجیتال کمک نماید.

کلیدواژه ها:

الگوی اخلاقی ، شهروند دیجیتال ، معلم ، تربیت اخلاقی ، سواد دیجیتال