بازتوانی مهارت های بنیادی نوشتاری: علت یابی و درمان وارونه نویسی حروف «ب» با «پ» و «د» با «ر» در دانش آموزان عشایری پایه اول و دوم ابتدایی استان کهگیلویه و بویراحمد

پژوهش حاضر با هدف شناسایی علل و ارائه راهکارهای عملی برای کاهش وارونه نویسی حروف مشابه فارسی (با تاکید بر جفت حروف «ب/پ» و «د/ر») در دانش آموزان عشایری پایه اول و دوم ابتدایی استان کهگیلویه و بویراحمد انجام شده است. روش پژوهش، اقدام پژوهی کلاسی با رویکرد ترکیبی (کیفی و کمی) و با مشارکت ۲۸ دانش آموز (۱۶ پسر و ۱۲ دختر) از دو مدرسه عشایری ناحیه استان کهگیلویه و بویراحمد بود (کریمی نژاد و همکاران، ۱۳۹۹). داده های کیفی از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۴ معلم عشایری و مشاهده مشارکتی در ۱۲ جلسه کلاسی گردآوری شد. داده های کمی با استفاده از آزمون محقق ساخته حروف مشابه فارسی (شامل ۲۰ کارت تصویری) در دو مرحله پیش آزمون و پس آزمون جمع آوری گردید. یافته های کیفی نشان داد پنج عامل اصلی زمینه ساز وارونه نویسی در مناطق عشایری عبارتند از: ۱) کمبود شدید تمرینات یکپارچگی بینایی-حرکتی در فضای محدود و متحرک چادرهای آموزشی، ۲) نبود هرگونه وسایل حسی-لمسی استاندارد (خمیر بازی، ماسه رنگی، ماژول های حروف)، ۳) تاثیر دوزبانگی (گویش لری بویراحمدیبا ساختار آوایی متفاوت از فارسی معیار) بر تضعیف تمایز شنیداری حروف همخوان، ۴) نبود آگاهی معلمان از روش های علمی بازتوانی وارونه نویسی و اکتفا به تنبیه و تکرار خطا، و ۵) جابه جایی مکرر مدرسه به دلیل کوچ های فصلی که تداوم مداخلات درمانی را مختل می کند (بهرامی، ۱۴۰۰؛ هوشمندمند و رضایی، ۱۳۹۶). پروتکل شش مرحله ای بومی شده پژوهش شامل: ۱) تمرینات تعادلی و چپ/راست شناسی با طناب پشمی و سنگ های صاف رودخانه ای (۲ جلسه)، ۲) بازشناسی لمسی حروف با خمیر آرد روی چرم گوسفند (۲ جلسه)، ۳) ردیابی حرکتی با انگشت آغشته به گرد زردچوبه روی تخته چوبی (۱ جلسه)، ۴) بازی حافظه ای «ب و پ در ایل» با استفاده از نخ و ریسه عشایری (۱ جلسه)، ۵) تمرین بدون خطا با فلش کارت های دوطرفه دست ساز از جنس مقوای بسته بندی (۲ جلسه)، و ۶) نوشتن در هوا با حرکت کامل شانه و بازو (۱ جلسه) بود (نادری و سیف نراقی، ۱۳۹۷). همچنین یک جلسه پایانی به ارزشیابی و بازخورد اختصاص یافت (جمعا ۱۰ جلسه ۲۵ دقیقه ای طی پنج هفته). نتایج پس از مداخله نشان داد میانگین وارونه نویسی حروف «ب/پ» از ۷/۴ به ۱/۲ خطا در هر ۲۰ نوشتار کاهش یافت (کاهش ۸۴ درصد). میانگین وارونه نویسی حروف «د/ر» از ۶/۸ به ۱/۱ خطا کاهش یافت (کاهش ۸۲ درصد). بهبود کلی در مجموع هر دو جفت حروف برابر ۸۳ درصد بود. آزمون تی همبسته تفاوت معناداری را در سطح (p<۰.۰۰۱)نشان داد (t=۱۳.۲, df=۲۷)همچنین معلمان شرکت کننده گزارش کردند که دانش آموزان پس از مداخله «انگیزه بیشتری برای نوشتن در دفتر مشق نشان می دادند»، «خودشان خطاهایشان را تشخیص می دادند» و «اعتماد به نفس آنان در کلاس افزایش چشمگیری یافته بود». مقاله حاضر با تاکید بر بومی سازی روش های توانبخشی با امکانات کاملا در دسترس عشایر (سنگ، چوب، چرم، آرد، زردچوبه، نخ و طناب پشمی) به این نتیجه می رسد که فقر امکانات مادی هرگز نباید به معنای فقر روش های موثر درمانی تلقی شود. در پایان، پیشنهاد تولید «بسته آموزشی کوچ عشایری» شامل فلش کارت های چرمی دوطرفه، دفترچه راهنمای تصویری ۲۰ صفحه ای، و یک کیسه پارچه ای حاوی مواد مصرفی بومی و نیز برگزاری کارگاه های ۴ ساعته توانمندسازی معلمان عشایری در قالب اردوهای تابستانی ارائه شده است

کلیدواژه ها:

وارونه نویسی ، عشایر کهگیلویه و بویراحمد ، حروف «ب» و «پ» ، حروف «د» و «ر» ، یکپارچگی حسی-حرکتی بومی ، یادگیری بدون خطا ، دوزبانگی ، مدرسه عشایری