بررسی روش ها و راهبردهای مشارکت جامعه میزبان در فرآیند تصمیم گیری و برنامه ریزی توسعه گردشگری در مقصد (مطالعه موردی: مناطق جنوبی استان سیستان و بلوچستان)

صنعت گردشگری در دهه های اخیر به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار در جوامع محلی شناخته شده و نقش مهمی در تحول اقتصادی، تقویت تعاملات اجتماعی، حفظ میراث فرهنگی و مدیریت منابع زیست محیطی ایفا می کند. در این میان، مشارکت فعال جامعه میزبان در فرآیند تصمیم گیری و برنامه ریزی گردشگری، یکی از شروط اساسی برای موفقیت، کارآمدی و پایداری این صنعت به شمار می رود. با این حال، در بسیاری از مناطق کمترتوسعه یافته همچون جنوب استان سیستان و بلوچستان، این مشارکت غالبا یا شکل نگرفته یا به صورت نمادین و غیرنهادمند باقی مانده است. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی و تحلیل میزان، شیوه ها و عوامل موثر بر مشارکت جامعه میزبان در فرآیند برنامه ریزی گردشگری در این منطقه، و ارائه راهبردهایی عملیاتی برای تقویت آن بوده است. این پژوهش با استفاده از رویکرد ترکیبی کمی–کیفی انجام گرفت. در بخش کمی، داده ها از طریق پرسشنامه های استاندارد شده بین ۲۰۰ نفر از ساکنان جوامع شهری و روستایی جمع آوری و با روش های آماری شامل تحلیل عاملی اکتشافی و تاییدی، رگرسیون سلسله مراتبی و همبستگی پیرسون تحلیل شد. در بخش کیفی، داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با فعالان محلی، دهیاران و گروه های متمرکز به دست آمد و با روش تحلیل مضمون کدگذاری گردید. نتایج نشان داد که در میان متغیرهای پژوهش، ادراک اقتصادی از اثرات گردشگری با ضریب بتای ۰.۴۰ بیشترین تاثیر را بر تمایل به مشارکت دارد، در حالی که ادراک زیست محیطی تاثیر معناداری نداشت. متغیرهای اعتماد نهادی (β = ۰.۳۰) و احساس کارآیی مشارکت (β = ۰.۲۸) نیز نقش واسطه ای قوی در تقویت مشارکت ایفا کردند. مدل نهایی رگرسیون توانست ۶۳٪ از واریانس تمایل به مشارکت را تبیین کند. در تحلیل کیفی نیز مضامینی همچون بی اعتمادی نهادی، نبود نهادهای مشورتی محلی، ضعف زیرساخت ها، ظرفیت های فرهنگی مغفول مانده، و اهمیت منافع اقتصادی ملموس در شکل گیری مشارکت استخراج شد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که علی رغم وجود تمایل، ظرفیت و انگیزه در میان ساکنان منطقه، نبود سازوکارهای نهادی موثر، ضعف شفافیت در فرآیند تصمیم گیری، و تجربه های منفی گذشته، مانعی جدی بر سر راه مشارکت واقعی و پایدار است. بر این اساس، راهبردهایی چون ایجاد شوراهای محلی تصمیم گیر در حوزه گردشگری، تشکیل تعاونی های بومی با مالکیت مردمی، طراحی نظام توزیع منافع اقتصادی، و اجرای برنامه های آموزش فرهنگی–زیست محیطی پیشنهاد می شود. پژوهش حاضر با پر کردن خلا نظری و عملی موجود درباره مشارکت محلی در مناطق کمتر توسعه یافته، می تواند مبنایی برای تدوین سیاست های مشارکت محور و طراحی مداخلات اجتماع محور در توسعه گردشگری پایدار باشد. همچنین، با بهره گیری از داده های بومی و تحلیل های چندلایه، الگویی بومی و قابل تعمیم برای سایر مناطق مشابه در ایران و کشورهای در حال توسعه فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

جامعه میزبان ، صنعت گردشگری ، توسعه گردشگری ، توسعه پایدار ، استان سیستان و بلوچستان