نقش ارزشیابی توصیفی (به جای نمره دهی عددی) در کاهش اضطراب امتحان و افزایش انگیزه یادگیری دانش آموزان دوره ابتدایی

نظام ارزشیابی سنتی مبتنی بر نمره دهی عددی (۲۰-۰) سال هاست که در مدارس ایران حاکم است، اما پیامدهای منفی آن از جمله افزایش اضطراب امتحان، کاهش انگیزه درونی، ترویج یادگیری سطحی و حفظی، و ایجاد جو رقابتی ناسالم، به خوبی شناخته شده است. ارزشیابی توصیفی به عنوان جایگزینی کیفی و فرایندمحور، با حذف نمره و تاکید بر بازخورد توصیفی، خودارزیابی و پوشه کار، می تواند نقش موثری در کاهش اضطراب و افزایش انگیزه یادگیری ایفا کند. هدف این پژوهش، بررسی نقش ارزشیابی توصیفی در مقایسه با ارزشیابی عددی بر اضطراب امتحان و انگیزه یادگیری دانش آموزان دوره دوم ابتدایی بود. این پژوهش از نوع نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون و گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان پسر پایه پنجم ابتدایی مدارس دولتی شهر کرمان در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ بود. از میان ۳۵ مدرسه، چهار مدرسه به صورت هدفمند انتخاب و ۶۰ دانش آموز به روش نمونه گیری تصادفی در دو گروه آزمایش (۳۰ نفر) و کنترل (۳۰ نفر) جایدهی شدند. گروه آزمایش به مدت ۱۲ هفته (یک ترم تحصیلی) تحت ارزشیابی توصیفی (بدون نمره عددی، با استفاده از بازخورد توصیفی کتبی و شفاهی، خودارزیابی دانش آموز، همارزیابی، و پوشه کار) قرار گرفتند، در حالی که گروه کنترل ارزشیابی عددی سنتی (نمره ۲۰-۰ در امتحانات ماهانه و پایان ترم) را دریافت کردند. ابزارهای اندازه گیری شامل پرسشنامه اضطراب امتحان (۲۵ گویه، سه مولفه: نگرانی، هیجان پذیری و تداخل حواس) با ضریب پایایی ۰/۹۱ و پرسشنامه انگیزه یادگیری (۳۰ گویه، سه مولفه: انگیزه درونی، انگیزه بیرونی و خودکارآمدی) با ضریب پایایی ۰/۸۹ بود. نتایج ارزشیابی توصیفی با حذف نمره های عددی، ایجاد بازخورد کیفی و سازنده، و تاکید بر فرایند یادگیری به جای نتیجه، می تواند اضطراب امتحان را به طور معناداری کاهش داده و انگیزه درونی و خودکارآمدی دانش آموزان را افزایش دهد. این رویکرد با کاهش تمرکز بر مقایسه اجتماعی و افزایش تمرکز بر پیشرفت فردی، یادگیری عمیق و پایدار را ترویج می کند. پیشنهاد می شود ارزشیابی توصیفی به عنوان نظام ارزشیابی اصلی در دوره ابتدایی تداوم یافته و با توانمندسازی معلمان در ارائه بازخورد توصیفی موثر، اجرای آن بهبود یابد.

کلیدواژه ها:

ارزشیابی توصیفی ، اضطراب امتحان ، انگیزه یادگیری ، نمره دهی عددی ، دوره ابتدایی.