تحلیل مفهومی درماندگی آموخته شده تحصیلی از منظر روان شناسی بالینی و تربیتی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل مفهومی «درماندگی آموخته شده تحصیلی» از منظر روان شناسی بالینی و تربیتی انجام شد. درماندگی آموخته شده به وضعیتی اطلاق می شود که در آن فرد به دلیل تجربه مکرر شکست های غیرقابل کنترل، می آموزد که تلاش هایش بی نتیجه است و در نتیجه، انگیزه، تلاش و امید خود را از دست می دهد. این مفهوم که ریشه در آزمایش های کلاسیک مارتین سلیگمن بر روی سگ ها دارد، در دهه های اخیر به طور گسترده در حوزه تحصیلی مورد مطالعه قرار گرفته است. درماندگی آموخته شده تحصیلی به وضعیتی گفته می شود که دانش آموز یا دانشجو پس از مواجهه مکرر با شکست های تحصیلی (نمرات پایین، مردودی، عدم درک مفاهیم، انتقادهای مکرر معلم و والدین) به این باور می رسد که «هر چه تلاش کنم، فایده ندارد» و در نتیجه، تلاش خود را متوقف می کند، انگیزه خود را از دست می دهد و دچار افت تحصیلی شدید می شود. در این مطالعه کیفی از نوع تحلیل مفهومی با رویکرد تحلیلی-تطبیقی، ابتدا تعاریف، مولفه ها، ابعاد و نشانه های درماندگی آموخته شده تحصیلی از منابع معتبر بالینی (روان شناسی بالینی، روان شناسی سلامت، روان شناسی شناختی) و تربیتی (روان شناسی تربیتی، مشاوره مدرسه، آموزش ویژه) استخراج و سپس دسته بندی شدند. یافته های پژوهش نشان داد که درماندگی آموخته شده تحصیلی دارای سه بعد اصلی است: بعد شناختی (شامل باورهای ناکارآمد مانند «من توانایی یادگیری این درس را ندارم»، «تلاش فایده ندارد»، «هیچ کاری از دست من برنمی آید»، و سبک اسناد ناسازگارانه درونی-پایدار-عمومی برای شکست ها)، بعد عاطفی (شامل احساس ناامیدی مزمن، بی علاقگی، اضطراب، افسردگی، و بی احساسی نسبت به موفقیت و شکست)، و بعد رفتاری (شامل کاهش تلاش، اجتناب از تکالیف چالش برانگیز، ترک تحصیل، تسلیم زودهنگام، و عدم پشتکار). از منظر رویکردهای بالینی، درماندگی آموخته شده تحصیلی به عنوان یک عامل آسیب پذیری برای افسردگی، اضطراب، اختلال استرس پس از سانحه تحصیلی و فرسودگی تحصیلی شناسایی شده است. از منظر رویکردهای تربیتی، این پدیده با ناتوانی های یادگیری (به ویژه اختلال ریاضی و اختلال خواندن)، افت تحصیلی مزمن، ترک تحصیل، و قلدری (به عنوان قربانی) ارتباط تنگاتنگی دارد. همچنین، نتایج نشان داد که میانجی های اصلی درماندگی آموخته شده تحصیلی عبارتند از: سبک اسناد (درونی-پایدار-عمومی)، خودکارآمدی پایین، انگیزش درونی پایین، و فقدان حمایت اجتماعی. راهکارهای پیشگیری و درمان شامل: آموزش بازنسبت دهی (تغییر سبک اسناد)، تقویت خودکارآمدی از طریق تجارب موفقیت کوچک، ارائه بازخورد مثبت و سازنده، و طراحی تکالیف در سطح توانایی دانش آموز (تطبیق چالش با مهارت) است. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان می دهد که درماندگی آموخته شده تحصیلی یک سازه بین رشته ای است که نیازمند همکاری روان شناسان بالینی (برای درمان موارد پیشرفته) و روان شناسان تربیتی (برای پیشگیری و مداخله زودهنگام در مدارس) است.

کلیدواژه ها:

درماندگی آموخته شده تحصیلی ، سبک اسناد ، خودکارآمدی ، ناتوانی یادگیری ، افت تحصیلی ، درماندگی آموخته شده