مراتب ذکر از منظر قرآن، حدیث و عرفان: (از ذکر زبانی تا ذکر مخفی ذات)

ذکر در سنت اسلامی، نه تنها عبادتی زبانی بلکه سلوکی وجودی و حضوری قلبی است که سالک را از غفلت می رهاند و به قرب الهی می رساند. قرآن کریم و احادیث نبوی بر اهمیت ذکر، به ویژه ذکر خفی، تاکید دارند و عرفای اسلامی با تحلیل و تبیین مراتب آن، راهی برای عروج روحانی ترسیم کرده اند. این مقاله با رویکردی تحلیلی توصیفی، مراتب ذکر را از منظر قرآن، حدیث و آثار عرفانی بررسی می کند. بدین سان، چهار مرحله ی اصلی ذکر: ۱) ذکر زبانی، ۲) ذکر قلبی، ۳) ذکر روحی و ۴) ذکر مخفی ذات، معرفی و با شواهد قرآنی، روایی و اقوال عرفا مانند: جنید، خواجه عبدالله انصاری و خرقانی تبیین می شود. همچنین جلوه های شعری این مراتب در آثار سعدی و مولوی و حافظ به عنوان بازتاب ادبی تجربه ی عرفانی ذکر، مورد تحلیل قرار می گیرد. یافته های پژوهش نشان می دهد که ذکر در بالاترین مرتبه ی خود، از لفظ و اندیشه فراتر می رود و در «ذکر مخفی ذات» به حضور ناب الهی و اتحاد ذاکر و مذکور منتهی می گردد. این مقاله در نهایت، جایگاه ذکر را به عنوان محور اصلی سلوک عرفانی و حلقه ی اتصال میان معرفت نظری و تجربه ی شهودی نشان می دهد.

کلیدواژه ها:

ذکر ، ذکر مخفی ، عرفان اسلامی ، قرآن ، حدیث ، حافظ ، مولوی