مفهوم انفال در فقه اسلامی و حقوق ایران: تحلیل سیستمی مبانی، تحولات و چالش های اجرایی

هدف: این پژوهش با هدف ارائه تحلیلی جامع و سیستمی از مفهوم انفال در فقه امامیه و سیر تحول، تطبیق و کاربست آن در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. روش تحقیق: کیفی و از نوع توصیفی-تحلیلی است که با اتخاذ رویکرد تحلیل محتوای نظام مند متون فقهی اولیه و ثانویه و نیز متون حقوقی انجام شده است. یافته های تحقیق: حاکی از آن است که مفهوم انفال در فقه امامیه با مبانی قرآنی و روایی استوار، به عنوان «اموال عمومی تحت ولایت امامت» تعریف می شود که مدیریت آن در عصر غیبت، مطابق دیدگاه مبتنی بر نظریه ولایت فقیه، به فقیه جامع الشرایط (ولی فقیه) تفویض می گردد (امام خمینی، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۶۲۴). در نظام حقوقی ایران، این مفهوم نخست در اصل ۴۵ قانون اساسی تحت عنوان «ثروت های عمومی» نهادینه شد و سپس از طریق قوانین عادی و سیاست های کلی بسط یافت. با این حال، مدیریت عملی این ثروت های ملی با چالش ها و تنگناهای متعددی مواجه است که کارآمدی آن را تحت تاثیر قرار داده است. نتیجه گیری: اگرچه نظام حقوقی ایران گامی بلند در جهت قانونی سازی و نهادینه سازی مدیریت ثروت های ملی بر مبنای آموزه های فقهی برداشته، اما این کافی نیست. کارآمدی عملی و تحقق غایی اهداف والای انفال مستلزم اصلاحات ساختاری جدی در حوزه های تقنین، نهادسازی، حکمرانی و نظارت است. این مقاله در پایان، مجموعه ای از راهکارهای عملی و اصلاحی را در قالب پیشنهاد تدوین «قانون پایه مدیریت یکپارچه ثروت های ملی» ارائه می دهد که بر اصول شفافیت، پاسخگویی، حکمرانی خوب، نظارت مستقل قضایی و اجتماعی، و تلفیق ضرورت های توسعه پایدار تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

انفال ، فقه امامیه ، حقوق ایران ، ثروت های عمومی