بازتعریف حکمرانی نظام سلامت عمومی در ایران: مبتنی بر تعهدات دولت و حقوق شهروندی

اهداف: نظام سلامت عمومی در ایران علی رغم چارچوب حقوقی مترقی، با شکافی عمیق میان تعهدات قانونی دولت و حقوق شهروندی تجربه شده توسط مردم مواجه است. این شکاف در شاخص هایی نظیر پاسخگویی، شفافیت و عدالت مشهود بوده و کارایی کلان نظام را تهدید می کند. هدف اصلی این پژوهش، ارائه یک الگوی مفهومی-کاربردی برای «همسوسازی» این دو وجه از طریق بازتعریف حکمرانی سلامت است تا زمینه ای برای ارتقاء اعتماد عمومی و تحقق موثر «حق بر سلامت» فراهم آید. روش مطالعه: این پژوهش از نوع توسعه ای-کاربردی است و با روش تحلیلی-اسنادی (Documentary-Analytical) انجام شده است. جامعه اسنادی شامل قوانین بالادستی ایران (قانون اساسی، سیاست های کلی سلامت، منشور حقوق شهروندی)، گزارش های راهبردی سازمان بهداشت جهانی (World Health Organization) و مقالات علمی معتبر نمایه شده در پایگاه های Scopus، PubMed و SID در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ بوده است. داده ها با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و سنتز مفهومی (Conceptual Synthesis) تحلیل و الگوی نهایی استخراج گردید. یافته ها: یافته اصلی پژوهش، «الگوی حکمرانی مبتنی بر همسوسازی» است که بر پنج بعد بهم پیوسته استوار است: ۱) پاسخگویی، از طریق ایجاد سازوکارهای نهادینه شده مطالبه گری شهروندان؛ ۲) شفافیت، با الزام دولت به انتشار فعال و استاندارد داده های عملکردی و مالی؛ ۳) مشارکت، از طریق نهادینه سازی شوراهای شهروندی سلامت با اختیارات مشخص؛ ۴) عدالت، با استقرار نظام پایش مستمر نابرابری ها و سیاست گذاری مبتنی بر آن؛ و ۵) کارایی، از طریق بهینه سازی تخصیص منابع بر اساس ارزیابی فناوری های سلامت (HTA) و مشارکت عمومی. نتیجه گیری: اجرای الگوی پیشنهادی می تواند حکمرانی سلامت را از یک رویکرد سنتی، دولت محور و متمرکز به یک نظام مدرن، شهروندمحور و پاسخگو متحول سازد. این الگو با تمرکز بر ایجاد سازوکارهای عملیاتی و تعاملی، ظرفیت لازم برای پر کردن شکاف میان سیاست ها و عملکرد را فراهم می آورد. پیاده سازی این مدل، نه تنها به تحقق موثرتر حقوق شهروندی در حوزه سلامت منجر می شود، بلکه می تواند از طریق افزایش اعتماد و سرمایه اجتماعی، پایداری بلندمدت نظام سلامت را نیز تضمین نماید.

کلیدواژه ها:

حکمرانی سلامت ، حقوق شهروندی ، تعهدات دولت ، سلامت عمومی ، پاسخگویی ، عدالت در سلامت