امر به معروف و نهی از منکر: تحلیلی فقهی و جامعه شناختی مبتنی بر مرور سیستماتیک

این پژوهش با هدف تحلیل جامع مبانی فقهی، پیامدهای اجتماعی، چالش های اجرایی و راهکارهای معاصر امر به معروف و نهی از منکر، با روش مروری سیستماتیک انجام شده است. با جستجوی نظام مند در پایگاه های علمی (Islamic Studies Index, NoorLib, Google Scholar) و کلیدواژه های مرتبط، ۴۵ منبع معتبر (کتب فقهی پایه، مقالات علمی، مطالعات میدانی) بین سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ شناسایی و بر اساس معیارهای ورود/خروج غربال گری شدند. یافته ها نشان می دهد این فریضه، ستون اساسی اصلاح اخلاقی-اجتماعی در اسلام است که مستند به قرآن (آل عمران:۱۰۴، توبه:۷۱) و سنت معصومین(ع) می باشد. شرایط ثلاثه (علم، احتمال تاثیر، عدم مفسده) و روش حکیمانه (نحل:۱۲۵) از اصول فقهی کلیدی هستند. از دیدگاه جامعه شناختی، اجرای صحیح آن مسئولیت پذیری جمعی و سلامت اخلاقی را تقویت می کند (المحقق، ۲۰۱۸)، درحالی که غفلت از آن با افزایش فساد، انحطاط اخلاقی و جرم مرتبط است (الجباری، ۲۰۲۰؛ مطالعه میدانی ایران، ۲۰۲۲). چالش های عمده شامل تفسیر نادرست، سوءاستفاده سیاسی-فرهنگی، و مقاومت اجتماعی ناشی از روش های غیرحکیمانه است. راهکارهای پیشنهادی شامل: ۱) آموزش سطوح مختلف (مدرسه تا رسانه با تاکید بر روش شناسی)، ۲) ایجاد نهادهای قانونی-مشورتی (شوراهای محلی با اختیارات تنظیم گرانه)، ۳) به کارگیری خلاقانه رسانه ها و ۴) پژوهش های تطبیقی برای الگوبرداری از تجارب موفق است. این مطالعه لزوم تلفیق استحکام فقهی با انعطاف جامعه شناختی را برای کاربست موثر در جوامع پیچیده امروزی تایید می کند.

کلیدواژه ها:

: امر به معروف ، نهی از منکر ، فقه اسلامی ، جامعه شناسی دین ، مسئولیت اجتماعی ، اخلاق جمعی