اثر فضای فیزیکی مدرسه بر انگیزش دانش آموزان

در نظام های آموزشی سنتی، فضای فیزیکی مدرسه اغلب به عنوان یک «ظرف» خنثی و بی تاثیر در نظر گرفته می شود که صرفا دانش آموزان را در خود جای می دهد، بدون اینکه نقشی در فرآیند یاددهی-یادگیری ایفا کند. این نگاه سطحی و نادرست، منجر به طراحی فضاهای آموزشی یکنواخت، خشک، و فاقد هویت شده است: کلاس های مستطیلی شکل با دیوارهای سفید گچی، پنجره های کوچک و قدیمی، روشنایی ضعیف و مصنوعی، رنگ های بی روح و سرد، نیمکت های ثابت و چوبی، راهروهای باریک و تاریک، و حیاط های آسفالت بدون هیچ عنصر طبیعی و جذاب. سال هاست که دانش آموزان و معلمان به این فضاها عادت کرده اند و کمتر کسی این پرسش بنیادین را مطرح می کند که «آیا این فضاها برای یادگیری طراحی شده اند یا برای زندان؟». در سال های اخیر، مطالعات نوین در حوزه روانشناسی محیط و معماری آموزشی، این فرض خنثی بودن فضا را به شدت نقد کرده و نشان داده اند که فضای فیزیکی مدرسه (شامل نور، رنگ، چیدمان، دما، صدا، کیفیت هوا، مبلمان، و عناصر طبیعی) تاثیر مستقیم و عمیقی بر انگیزش، توجه، خلاقیت، و سلامت روان دانش آموزان دارد. این پژوهش با هدف بررسی اثر فضای فیزیکی مدرسه بر انگیزش دانش آموزان انجام شده است. این مطالعه با استفاده از روش تحقیق کمی از نوع توصیفی-همبستگی و با رویکرد مدل سازی معادلات ساختاری انجام شده است. جامعه آماری پژوهش را دانش آموزان دوره دوم متوسطه (پایه های دهم، یازدهم و دوازدهم) تشکیل می دادند. نمونه پژوهش شامل ۳۵۰ نفر از دانش آموزان بود که به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای (بر اساس پایه تحصیلی، جنسیت و رشته تحصیلی) انتخاب شدند. ابزارهای گردآوری داده ها شامل پرسشنامه محقق ساخته ارزیابی فضای فیزیکی مدرسه (با ۳۰ گویه در شش بعد: نور و روشنایی، رنگ و زیبایی شناسی، چیدمان و فضای کلاس، دما و تهویه، صدا و آکوستیک، و وجود عناصر طبیعی و فضای سبز) با پایایی ۹۲/۰، و پرسشنامه انگیزش تحصیلی هارتر (با ۳۳ گویه در دو بعد انگیزش درونی و انگیزش بیرونی) با پایایی ۸۹/۰ بود. داده ها با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون چندگانه و مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای SPSS و AMOS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. یافته ها نشان داد که بین ابعاد فضای فیزیکی مدرسه با انگیزش تحصیلی دانش آموزان همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد. مدل معادلات ساختاری نیز نشان داد که فضای فیزیکی از طریق دو مسیر مستقیم و غیرمستقیم (با میانجی گری رضایت از محیط) بر انگیزش تاثیر می گذارد. نتایج پژوهش نشان می دهد که سرمایه گذاری در بهبود فضای فیزیکی مدارس (استفاده از نور طبیعی کافی، رنگ های شاد و متنوع، چیدمان انعطاف پذیر و مشارکتی، تهویه مناسب، کاهش آلودگی صوتی، و ایجاد فضاهای سبز و حیاط های پویا) می تواند به عنوان یک راهکار موثر و نسبتا کم هزینه در برخی ابعاد، انگیزش تحصیلی دانش آموزان را افزایش دهد. بر اساس یافته ها، پیشنهادهایی برای معماران، مدیران مدارس و سیاست گذاران آموزشی ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

فضای فیزیکی مدرسه ، انگیزش تحصیلی ، معماری آموزشی ، چیدمان کلاس ، نور و رنگ