چالش های عملی “ابلاغ الکترونیک اوراق قضایی” و آثار آن بر حق دفاع اصحاب دعوا (مطالعه موردی: حوزه های قضایی استان ایلام)

زمینه و هدف: حرکت نظام قضایی ایران به سمت دادرسی الکترونیک و استقرار “ابلاغ الکترونیک اوراق قضایی” از طریق سامانه ثنا، با هدف افزایش کارآمدی و سرعت دادرسی صورت گرفته است. با این حال، این تحول دیجیتال می تواند چالش هایی را، به ویژه در مناطق با ویژگی های خاص جغرافیایی و جمعیتی، ایجاد کند که به طور بالقوه “حق دفاع” اصحاب دعوا را تضعیف می کند. این تحقیق میدانی با هدف شناسایی و تحلیل چالش های عملی ابلاغ الکترونیک در استان ایلام و ارزیابی آثار آن بر حق بنیادین دفاع، انجام شده است.روش شناسی: این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش مطالعه موردی در حوزه های قضایی استان ایلام انجام پذیرفت. داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با سه گروه هدف شامل ۳۵ نفر از اصحاب دعوا (با تفکیک شهری و روستایی)، ۱۵ وکیل دادگستری و ۸ نفر از قضات و مدیران دفاتر دادگاه ها گردآوری شد. برای تحلیل داده ها از روش تحلیل مضمون استفاده گردید.یافته ها: یافته ها نشان داد که چهار مضمون اصلی چالش زا وجود دارد: ۱) “شکاف دیجیتال عمیق” ناشی از ضعف زیرساخت اینترنت در مناطق روستایی و کوهستانی و پایین بودن سطح سواد دیجیتال، به ویژه در میان سالمندان. ۲) “موانع فرهنگی و اعتمادی” که منجر به عدم مراجعه منظم افراد به سامانه می شود. ۳) “واسطه های غیررسمی” که به دلیل ناتوانی افراد در استفاده از سامانه، مسئولیت اطلاع رسانی را بر عهده می گیرند و مسائل حریم خصوصی و مسئولیت را ایجاد می کنند. ۴) “ابهامات فرآیندی و مسئولیت” در مواجهه با خطاهای سیستمی و عدم اطلاع واقعی مخاطب.نتیجه گیری: ابلاغ الکترونیک در استان ایلام، علی رغم مزایای تئوریک، در عمل به دلیل عدم تناسب با واقعیت های بومی، به شکل معناداری حق دفاع اقشار آسیب پذیر را با چالش مواجه کرده و اصل “اطمینان از آگاهی مخاطب” را به یک “فرض قانونی” تقلیل داده است. برای رفع این چالش ها، ارائه راهکارهای بومی سازی شده مانند آموزش های محلی، تقویت زیرساخت ها و ایجاد رویه های قضایی حمایتی ضروری است.

کلیدواژه ها:

ابلاغ الکترونیک ، حق دفاع ، دادرسی الکترونیک ، سامانه ثنا ، شکاف دیجیتال ، استان ایلام.