واکاوی فلسفی نسبت عاملیت انسانی وهوش مصنوعی مولد در فرآیند یادگیری فرصت ها و چالش های تربیتی

ظهور و گسترش پرشتاب هوش مصنوعی مولد (Generative AI) همچون مدل های زبانی بزرگ (LLMs)، چشم انداز تعلیم و تربیت را به شکلی بنیادین دگرگون ساخته است. این فناوری ها با قابلیت تولید محتوا، حل مسئله و تعامل شبه انسانی، پرسش های عمیقی را در باب ماهیت یادگیری و نقش عناصر کلیدی آن، به ویژه عاملیت انسانی (Human Agency)، مطرح می کنند. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد مرور کتابخانه ای، به واکاوی فلسفی نسبت میان عاملیت یادگیرنده و هوش مصنوعی مولد در فرآیند یادگیری می پردازد. در این راستا، ابتدا مفاهیم کلیدی «عاملیت انسانی» در نظریه های تربیتی و «هوش مصنوعی مولد» به عنوان یک ابزار شناختی نوین تشریح می شوند. سپس، با بررسی پیشینه پژوهشی داخلی و خارجی، فرصت های بالقوه این فناوری از جمله شخصی سازی یادگیری، دسترسی به بازخورد فوری، و تقویت خلاقیت مورد بحث قرار می گیرند. در مقابل، چالش های تربیتی و فلسفی عمیقی نیز شناسایی و تحلیل می شوند؛ چالش هایی نظیر تضعیف تفکر انتقادی و مهارت های حل مسئله، خطر وابستگی شناختی، مسائل مربوط به اصالت و تقلب علمی، و تعمیق سوگیری های الگوریتمیک. یافته های این پژوهش نشان می دهد که رابطه میان عاملیت انسانی و هوش مصنوعی مولد یک رابطه خنثی نیست، بلکه یک طیف از تعاملات را از «تقویت عاملیت» تا «تحدید عاملیت» در بر می گیرد. نتیجه گیری می شود که رویکرد تربیتی مطلوب، نه طرد فناورانه و نه پذیرش منفعلانه، بلکه یک «هم افزایی انتقادی» (Critical Synergy) است که در آن، یادگیرنده با حفظ استقلال شناختی و مسئولیت اخلاقی، از هوش مصنوعی به عنوان یک شریک فکری (Thinking Partner) برای تعمیق و توسعه یادگیری خود بهره می برد. در پایان، پیشنهاداتی کاربردی برای سیاست گذاران آموزشی، مربیان و طراحان در راستای پرورش عاملیت انسانی در عصر هوش مصنوعی ارائه می گردد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، عاملیت انسانی ، فلسفه تعلیم و تربیت ، فرآیند یادگیری ، فرصت های تربیتی ، چالش های اخلاقی