بررسی تاثیرات جنگ بر کارکرد دیوانسالاری ایران در سده ۱۲ق: نمونه موردی دیوان استیفا و امور مالیاتی

سده ۱۲ق از پرآشوب ترین ادوار تاریخ ایران به شمار می آید؛ دوره ای که با جنگ های داخلی و خارجی، سقوط پیاپی حکومت ها و فروپاشی ساختار قدرت همراه بود. در این میان، دیوان استیفا به عنوان محور اصلی نظام مالی و نظارت بر درآمدهای ایالتی، بیش از سایر نهادهای دیوانی از پیامدهای جنگ آسیب دید. این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی و براساس منابع دست اول، به بررسی بازشناسی پیوند میان جنگ، فروپاشی نظم اداری و نظامی سازی تدریجی دیوان سالاری پرداخته و به این پرسش می پردازد که جنگ چه تاثیری بر ساختار و عملکرد دیوان سالاری ایرن به ویژه دیوان استیفا در سده ۱۲ق داشته است؟ یافته ها نشان می دهد که جنگ موجب فروپاشی نظام مالی صفوی و از میان رفتن نظارت دیوان استیفا بر ایالات شد؛ جریان منظم مالیات ستانی به سازوکاری مبتنی بر اقتدار نظامی تبدیل شد. با گسترش منازعات، نظامیان به جای دیوانیان در ساختارهای اداری و مالی نفوذ یافتند؛ تمرکز مالی در خدمت ارتش قرار گرفت و دیوان استیفا از نهادی محاسبه گر به ابزار تامین هزینه های نظامی بدل شد. جنگ بر جایگاه مستوفیان نیز تاثیری مستقیم بر جای گذاشت؛ تقسیم وظایف و نظارت سخت گیرانه، امنیت شغلی آنان را از میان برد و موجب شد در قالب کارگزاران سیاسی و دیپلماتیک به کار گرفته شوند.

کلیدواژه ها:

دیوانسالاری ، دیوان استیفا ، جنگ ، افغان ها ، افشاریه ، زندیه