چالش های رفاه روان شناختی (Well-being) معلمان در عصر دیجیتال

در عصر دیجیتال، فشارها و استرس های شغلی معلمان به طور بی سابقه ای افزایش یافته است. اگر روزگاری معلمان تنها با چالش های کلاس درس (مدیریت دانش آموزان، ارزشیابی، ارتباط با والدین) مواجه بودند، امروزه یک لایه پیچیده دیگر به این فشارها اضافه شده است: لایه دیجیتال. معلمان عصر دیجیتال باید همزمان با چندین جبهه نبرد کنند: جبهه اول، یادگیری و تسلط بر ابزارها و پلتفرم های دیجیتال جدید (نرم افزارهای آموزشی، پلتفرم های مدیریت یادگیری، تخته های هوشمند، اپلیکیشن های ارزشیابی آنلاین، و ده ها ابزار دیگر که هر ماه ظهور می کنند). جبهه دوم، مدیریت کلاس های درس ترکیبی (حضوری-مجازی) که نیازمند مهارت های دوچندان در مدیریت زمان، توجه و تعامل است. جبهه سوم، پاسخگویی به پیام های بی وقفه والدین و دانش آموزان در شبکه های اجتماعی و پیام رسان ها (تلگرام، ایتا، شاد، واتس اپ) در هر ساعت از شبانه روز، که مرز میان کار و زندگی شخصی را به طور کامل از بین برده است. جبهه چهارم، انبوه اطلاعات و محتوای دیجیتال که معلم باید آن ها را پالایش، ارزیابی و سازماندهی کند. جبهه پنجم، تهدید احساس بی کفایتی و ترس از جایگزینی توسط هوش مصنوعی و فناوری های نوین. این فشارهای چندگانه، معلمان را به سمت فرسودگی شغلی (Burnout)، اضطراب، افسردگی و ترک حرفه سوق داده است. این پژوهش با هدف بررسی چالش های رفاه روان شناختی معلمان در عصر دیجیتال و ارائه راهکارهای حمایتی انجام شده است. این مطالعه با استفاده از روش تحقیق آمیخته (ترکیبی) از نوع طرح متوالی-تبیینی صورت گرفته است. در بخش کمی، ۳۵۰ نفر از معلمان دوره دوم متوسطه (شامل مدارس عادی و هنرستان های فنی حرفه ای) به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب شدند و پرسشنامه های چالش های دیجیتال و رفاه روان شناختی را تکمیل کردند. در بخش کیفی، با ۲۵ نفر از معلمان و مدیران مدارس مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق به عمل آمد. یافته های کمی نشان داد که مهم ترین چالش های رفاه روان شناختی معلمان به ترتیب عبارتند از: مرززدایی بین کار و زندگی شخصی (میانگین ۴/۵ از ۵)، حجم بالای کار اداری دیجیتال (میانگین ۴/۳)، فشار یادگیری مداوم فناوری های جدید (میانگین ۴/۱)، ترس از جایگزینی توسط هوش مصنوعی (میانگین ۳/۹)، و کاهش تعاملات انسانی و افزایش ارتباطات مجازی (میانگین ۳/۸). همچنین، یافته ها نشان داد که ۶۵ درصد معلمان علائم فرسودگی شغلی (خستگی عاطفی، مسخ شخصیت، کاهش احساس موفقیت فردی) را گزارش کرده اند. تحلیل کیفی داده ها منجر به شناسایی ۵ مضمون اصلی و ۲۲ مضمون فرعی گردید که شامل: ۱) مرززدایی و دسترسی همیشگی، ۲) فشار فناورانه و ترس از عقب ماندگی، ۳) کاهش تعاملات چهره به چهره و افزایش انزوا، ۴) اضافه بار اطلاعاتی و تصمیم گیری، و ۵) نبود حمایت سازمانی می باشند.

کلیدواژه ها:

رفاه روان شناختی معلمان ، فرسودگی شغلی ، عصر دیجیتال ، مرز کار-زندگی ، فشار فناورانه