مفهوم شهروندی در خطبه های نهج البلاغه

شهروندی به عنوان یکی از مهم ترین مفاهیم علوم اجتماعی، نقش کلیدی در تنظیم روابط فرد، جامعه و دولت ایفا می کند. با وجود غنای نظریات غربی، بررسی این مفهوم در متون دینی به ویژه نهج البلاغه به منظور تدوین الگوی بومی برای جامعه ایران ضروری است. روش: پژوهش حاضر از نوع کیفی و با استفاده از روش کتابخانه ای و تحلیل محتوای کیفی با رویکرد ترکیبی (قیاسی-استقرایی) انجام شد. جامعه آماری شامل ۲۳۹ خطبه نهج البلاغه (ترجمه فیض الاسلام) بود. چارچوب نظری بر اساس آرای تی.اچ. مارشال، برایان ترنر، یورگن هابرماس و کیث فالکس تدوین گردید. پایایی با استفاده از ضریب اسکات (۰.۸۰) تایید شد. یافته ها: در مجموع ۱۲۳ مضمون مرتبط با شهروندی استخراج شد. حقوق شهروندی با ۷۴ مضمون (۶۰.۲ درصد) نسبت به وظایف شهروندی با ۴۹ مضمون(۳۹.۸ درصد) تاکید بیشتری داشت. در میان حقوق، حقوق اجتماعی (۵۱.۳ درصد) و در میان وظایف، وظایف سیاسی (۳۶.۷ درصد) بیشترین فراوانی را دارا بودند. مهم ترین شاخص ها عبارت بودند از: برقراری امنیت، آزادی احزاب، اجرای قانون، انسجام اجتماعی، همکاری با دولت و دفاع از کشور. نتیجه گیری: نهج البلاغه حاوی مضامین غنی و نظام مندی در حوزه شهروندی است که با بسیاری از مولفه های نظریات مدرن جامعه شناسی همخوانی دارد. محتوای اجتماعی شهروندی در این کتاب معطوف به حقوق و امتیازات شهروندی است. این یافته ها می تواند مبنایی برای تدوین الگوی بومی شهروندی مبتنی بر آموزه های اسلامی در جامعه ایران قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

شهروندی ، نهج البلاغه ، حقوق شهروندی ، تحلیل محتوای کیفی ، امام علی (ع)