بازآفرینی کلاس ریاضی: طراحی چارچوب تدریس اکتشافی-دست ورزی برای ارتقای تفکر ریاضی در دوره ابتدایی

هدف: پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتباربخشی یک چارچوب تدریس ریاضی مبتنی بر رویکرد اکتشافی-دست ورزی که قابلیت انطباق با تمام پایه های دوره ابتدایی را داشته باشد و به ارتقای تفکر ریاضی، مهارت حل مسئله و خودکارآمدی ریاضی دانش آموزان بپردازد، انجام شد.روش: این مطالعه با رویکرد کیفی از نوع تحلیل محتوای جهت دار و اعتباربخشی با روش دلفی اجرا گردید. در مرحله اول، با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند، ۲۵ منبع معتبر علمی (شامل ۱۲ مقاله علمی-پژوهشی داخلی، ۸ مقاله خارجی، و ۵ کتاب تخصصی در حوزه آموزش ریاضی و روش های تدریس) انتخاب و با روش تحلیل محتوای کیفی، مولفه های چارچوب استخراج شد. در مرحله دوم، برای اعتباربخشی به چارچوب طراحی شده، از روش دلفی با مشارکت ۱۵ نفر از متخصصان آموزش ریاضی (شامل ۸ نفر از اعضای هیات علمی دانشگاه های تربیت مدرس، شهید بهشتی و الزهرا، و ۷ نفر از معلمان راهبر و مولفان کتب ریاضی ابتدایی) استفاده شد. در سه دور دلفی، میزان توافق پنل شناسان در مورد مولفه ها و مراحل چارچوب سنجیده شد. داده های کیفی با استفاده از نرم افزار MAXQDA و روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری، انتخابی) تحلیل شدند.یافته ها: تحلیل متون و منابع منجر به شناسایی ۱۲۸ کد اولیه، ۲۴ مفهوم محوری و در نهایت ۵ مولفه اصلی برای چارچوب تدریس اکتشافی-دست ورزی شد: ۱( چالش آفرینی مبتنی بر موقعیت های واقعی زندگی ) شامل: داستان سازی ریاضی، مسائل باز و چندپاسخه، شبیه سازی موقعیت های روزمره)، ۲) اکتشاف و آزمایش با مواد و ابزارهای دست ورزی (شامل: استفاده از چینه ها، مکعب های چندجهتی، میزهای شنی، اشیاء قابل لمس)، ۳) مدل سازی و نمادپردازی پلکانی (شامل: ترسیم، نمایش با اشکال، نوشتن نمادین)، ۴) گفتگوی ریاضی و استدلال جمعی (شامل: جفت فکری، بحث گروهی، ارائه راه حل، نقد سازنده)، ۵) بازتاب و ارزشیابی فرآیندمدار (شامل: خودارزیابی، همتاسنجی، بازخورد توصیفی معلم). نتایج سه دور دلفی نشان داد که پس از دور سوم، ضریب توافق کندال (Kendall's W) برای مولفه ها از ۰.۵۲ به ۰.۸۷ افزایش یافت که حاکی از اجماع قوی متخصصان است. همچنین، چارچوب نهایی با عنوان «چارچوب تدریس ریاضی اکتشافی-دست ورزی (EHMTC)» در قالب یک مدل چهار مرحله ای چرخه ای (چالش → اکتشاف → مدل سازی → بازتاب) تدوین گردید.نتیجه گیری: چارچوب EHMTC به عنوان یک رویکرد تدریس انعطاف پذیر و مبتنی بر اصول یادگیری فعال، می تواند جایگزین مناسبی برای روش های سنتی و سخنرانی محور در آموزش ریاضی دوره ابتدایی باشد. این چارچوب با تاکید بر کشف شخصی و ساخت دانش توسط خود دانش آموز (به جای انتقال مستقیم مفاهیم توسط معلم)، ضمن احترام به تفاوت های فردی و سبک های یادگیری متنوع، زمینه را برای پرورش مهارت های تفکر سطح بالا (تحلیل، ترکیب، ارزشیابی) و نگرش مثبت به ریاضیات فراهم می کند. پیشنهاد می شود این چارچوب در برنامه های توانمندسازی معلمان ریاضی دوره ابتدایی گنجانده شود و کتاب های درسی نیز به سمت فعالیت های اکتشافی و پروژه های دست ورزی بازنگری گردند.

کلیدواژه ها:

روش های نوین تدریس ریاضی ، رویکرد اکتشافی ، یادگیری دست ورزی ، تفکر ریاضی ، حل مسئله ، خودکارآمدی ریاضی ، دوره ابتدایی.