در کوچه باغ های بی اینترنت: واکاوی زیست جهانی و چالش های چندلایه تدریس در مدارس روستایی ایران (یک مطالعه پدیدارشناختی)

پژوهش حاضر با هدف کشف و تبیین عمیق چالش های تدریس در مدارس روستایی ایران از منظر زیسته معلمان شاغل در این مدارس انجام شد تا ضمن شناسایی لایه های پنهان این چالش ها، زمینه را برای سیاست گذاری های عادلانه تر و عملگرایانه تر فراهم آورد.روش: این مطالعه با رویکرد کیفی و با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی (Descriptive Phenomenology) انجام شد. جامعه پژوهش شامل تمامی معلمان شاغل در مدارس روستایی استان های آذربایجان شرقی، خوزستان، سیستان و بلوچستان، کرمان، کردستان و کهگیلویه و بویراحمد در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ بود. با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند ملاک محور (Criterion-based Purposeful Sampling) و اصل اشباع نظری (Theoretical Saturation)، ۲۲ معلم (۱۲ زن، ۱۰ مرد) با میانگین سابقه خدمت ۱۴.۵ سال (از ۳ تا ۲۸ سال) انتخاب شدند. ابزار اصلی گردآوری داده ها، مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق (In-depth Semi-structured Interview) بود که هر یک بین ۶۰ تا ۱۱۰ دقیقه به طول انجامید. داده های پیاده شده با استفاده از روش هفت مرحله ای کلایزی (Colaizzi's Seven-step Method) در نرم افزار MAXQDA ۲۰۲۲ تحلیل شدند. برای تامین قابلیت اعتماد (Trustworthiness) یافته ها، از معیارهای لینکلن و گوبا (ارزش باوری، انتقال پذیری، اطمینان پذیری و تاییدپذیری) استفاده شد.یافته ها: تحلیل عمیق تجارب زیسته معلمان منجر به شناسایی ۵ مضمون اصلی (تم) و ۲۲ مضمون فرعی (زیرتم) شد که شبکه معنایی چالش های تدریس در مدارس روستایی را ترسیم می کنند. این مضامین اصلی عبارتند از:۱. محرومیت زیرساختی و کمبود امکانات مادی (شامل: نبود یا ناپایداری اینترنت و زیرساخت دیجیتال، کمبود تجهیزات گرمایشی و سرمایشی مناسب، نبود وسایل کمک آموزشی استاندارد و آزمایشگاهی، نبود کتابخانه و منابع کمک درسی به روز، فرسودگی و ناایمن بودن ساختمان مدارس)؛۲. فقر اقتصادی و آسیب های اجتماعی خانواده های روستایی (شامل: افت تحصیلی ناشی از سوءتغذیه و خواب ناکافی، ترک تحصیل به دلیل نیاز به کار کودک، بی سوادی یا کم سوادی والدین و عدم توانایی در پیگیری تحصیلی فرزند، ازدواج زودهنگام دختران روستایی، مهاجرت خانواده ها در فصول خاص (کوچ، برداشت محصول) و قطع تحصیل)؛۳. چالش های حرفه ای و روان شناختی معلم روستایی (شامل: چندپایه و چندپایه درسی گی با بار کاری طاقت فرسا، انزوای حرفه ای و نبود همکار همتخصص برای مشورت، نبود دسترسی به دوره های ضمن خدمت کاربردی و بومی، احساس تنهایی عاطفی و عدم حمایت روانی، فرسودگی شغلی و افت انگیزه به دلیل نبود مسیر پیشرفت، درآمد ناکافی و مشکلات معیشتی)؛۴. مسائل آموزشی-تربیتی ناشی از ترکیب سنی و فرهنگی ناهمگن (شامل: وجود دانش آموزان با سطوح پایه مختلف در یک کلاس، تنوع لهجه و گویش محلی به عنوان مانع ارتباطی، تفاوت های فرهنگی و آداب قبیله ای که با محتوای کتاب درسی هماهنگ نیست، کمبود امکانات فوق برنامه و پرورشی، نبود مشاور و روان شناس مدرسه)؛۵. مسائل مدیریتی، اداری و سیاست گذاری متمرکز )شامل: بخشنامه ها و دستورالعمل های غیرقابل اجرا در بافت روستا، کمبود نیروی انسانی متخصص و جابه جایی مکرر معلمان، بوروکراسی زائد اداری با وجود اینترنت ضعیف، عدم تناسب حقوق و مزایا با دشواری کار، بی توجهی مدیران میانی و ستادی به گزارش های واقعی از وضعیت مدارس(.نتیجه گیری: تدریس در مدارس روستایی ایران پدیده ای است چندلایه، پیچیده و مملو از چالش هایی که ریشه در محرومیت تاریخی، نابرابری منطقه ای، سیاست های متمرکز آموزشی و شرایط خاص اجتماعی-اقتصادی روستاهای ایران دارد. معلمان روستایی در سکوت خبری و بدون حمایت کافی، با ترکیبی از کمبود امکانات مادی، مشکلات عمیق خانوادگی دانش آموزان، تنهایی حرفه ای و فشار روانی طاقت فرسا دست و پنجه نرم می کنند. راهکارهای صرفا شعاری یا مقطعی نمی تواند گره گشای این مسائل ریشه دار باشد. بر اساس یافته ها، پیشنهادهای عملیاتی در سه سطح (ملی، استانی و مدرسه ای) ارائه شده است که از جمله مهم ترین آنها می توان به «ایجاد بسته های حمایتی معیشتی ویژه معلمان روستایی»، «طراحی برنامه درسی بومی و منعطف با زندگی روستایی»، «توسعه آموزش های مجازی آفلاین و شبکه سازی حرفه ای معلمان»، «اجرای سیستم چرخشی مشاوران و روان شناسان مدرسه»، و «ارتقای زیرساخت های اینترنت و حمل و نقل» اشاره کرد. تحقق عدالت آموزشی بدون توجه ویژه به مدارس روستایی و معلمان فداکار آنها ممکن نیست.

کلیدواژه ها:

چالش های تدریس ، مدارس روستایی ، معلمان روستایی ، پدیدارشناسی ، محرومیت آموزشی ، عدالت آموزشی ، چندپایه گی ، انزوای حرفه ای ، فقر آموزشی.