کاوشگری در کلاس درس: طراحی و اعتباربخشی الگوی تدریس کاوشگری گروهی برای ارتقای مهارت های فرایندی و تفکر علمی در درس علوم تجربی پایه ششم ابتدایی

هدف: پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتباربخشی یک الگوی تدریس کاوشگری گروهی متناسب با ویژگی های رشدی و یادگیری دانش آموزان پایه ششم ابتدایی برای درس علوم تجربی انجام شد تا ضمن افزایش انگیزه و مشارکت، مهارت های فرایندی علمی (مشاهده، فرضیه سازی، آزمایش، نتیجه گیری) و تفکر انتقادی را در آنان پرورش دهد.روش: این مطالعه با رویکرد کیفی از نوع تحلیل محتوای جهت دار و اعتباربخشی با روش دلفی در سه دور انجام شد. در مرحله اول، با مرور نظام مند و تحلیل محتوای ۲۸ منبع معتبر علمی (شامل ۱۲ مقاله علمی-پژوهشی داخلی، ۹ مقاله خارجی از پایگاه های Scopus و Eric، ۵ کتاب تخصصی در حوزه آموزش علوم تجربی و ۲ گزارش پژوهشی بین المللی)، مولفه های اولیه الگو استخراج گردید. داده های کیفی با استفاده از نرم افزار MAXQDA و روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری، انتخابی) تحلیل شدند. در مرحله دوم، برای اعتباربخشی و بومی سازی الگو، ۱۴ نفر از متخصصان آموزش علوم تجربی و معلمان راهبر پایه ششم (شامل ۷ عضو هیات علمی دانشگاه های تربیت مدرس، شهید بهشتی و خوارزمی و ۷ معلم دارای سابقه تدریس موفق در پایه ششم) با روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند و در سه دور دلفی شرکت کردند. ابزار گردآوری داده ها در دلفی، پرسشنامه محقق ساخته با ۲۴ گویه در مقیاس لیکرت ۵ درجه و سوالات باز بود. داده های کمی دلفی با استفاده از آمار توصیفی (میانگین، انحراف معیار، درصد توافق) و ضریب توافق کندال (Kendall's W) تحلیل شدند.یافته ها: تحلیل محتوای منابع منجر به استخراج ۱۵۶ کد اولیه، ۳۲ مفهوم محوری و در نهایت ۶ مولفه اصلی برای الگوی تدریس کاوشگری گروهی شد. پس از سه دور دلفی و اعمال نظرات اصلاحی متخصصان، الگوی نهایی با عنوان «کاوشگری گروهی شش مرحله ای» (۶-SIGI) تدوین گردید. این الگو شامل مراحل زیر است: مرحله ۱: مواجهه با پدیده و پرسش آفرینی (شامل: ارائه محرک دیداری/شنیداری، ایجاد تعارض شناختی، تبدیل کنجکاوی به سوال علمی)، مرحله ۲: فرضیه سازی و پیش بینی گروهی (شامل: بحث گروهی برای ارائه فرضیه، ثبت فرضیه ها، اولویت بندی فرضیه های قابل آزمون)، مرحله ۳: طراحی آزمایش و گردآوری داده ها (شامل: طراحی آزمایش منصفانه، تعیین متغیرها، اجرای آزمایش با ابزارهای ساده، ثبت مشاهده ها در جدول)، مرحله ۴: تحلیل داده و نتیجه گیری گروهی (شامل: سازماندهی داده ها در نمودار/جدول، شناسایی الگوها، مقایسه یافته ها با فرضیه اولیه)، مرحله ۵: ارائه و اعتبارسنجی یافته ها(شامل: ارائه گزارش گروهی به کلاس، پرسش و پاسخ، نقد سازنده توسط گروه های دیگر)، مرحله ۶: بازتاب و کاربردپذیری (شامل: خودارزیابی و همتاسنجی، بحث درباره کاربرد یافته در زندگی روزمره، ثبت سوال های جدید برای پژوهش بعدی). نتایج دلفی نشان داد که درصد توافق متخصصان برای مولفه های الگو از ۶۵٪ در دور اول به ۸۹٪ در دور سوم افزایش یافت. ضریب توافق کندال از ۰.۴۸ در دور اول به ۰.۶۹ در دور دوم و ۰.۸۶ در دور سوم رسید (p<۰.۰۰۱) که حاکی از اجماع قوی بین متخصصان است. همچنین، متخصصان بر اصول کلیدی زیر تاکید کردند: نقش معلم به عنوان تسهیل گر و نه انتقال دهنده، اهمیت کار گروهی با ساختار مشخص (تعیین نقش ها: زمان دار، ثبت کننده، مجری، گزارش دهنده)، لزوم استفاده از ابزارهای ساده و در دسترس، و جایگزینی ارزشیابی فرآیندمدار با ارزشیابی پایانی.نتیجه گیری: الگوی کاوشگری گروهی شش مرحله ای (۶-SIGI) با تاکید بر یادگیری فعال، مشارکتی و مبتنی بر کشف، می تواند به عنوان یک روش موثر و عملی برای تدریس علوم تجربی در پایه ششم ابتدایی مورد استفاده معلمان قرار گیرد. این الگو ضمن پرورش مهارت های فرایندی علمی و تفکر انتقادی، انگیزه و نگرش مثبت نسبت به علم را نیز افزایش می دهد. پیشنهاد می شود این الگو در دوره های توانمندسازی معلمان علوم تجربی پایه ششم گنجانده شود، کتاب های راهنمای معلم بر اساس آن بازنگری گردد، و پژوهش های تجربی آتی به بررسی اثربخشی آن بر متغیرهایی مانند پیشرفت تحصیلی، خودکارآمدی علمی و مهارت حل مسئله بپردازند.

کلیدواژه ها:

روش های نوین تدریس ، کاوشگری گروهی ، علوم تجربی ، پایه ششم ابتدایی ، مهارت های فرایندی علمی ، تفکر انتقادی ، یادگیری فعال.