مطالعه ای زیبایی شناختی بر حافظه جمعی جنگ در سینمای دفاع مقدس (مطالعه موردی فیلم های «دیده بان»، «مهاجر» و «پرواز در شب»)

جنگ ایران و عراق در سینمای دفاع مقدس دهه ۱۳۶۰ بیش از آنکه به مثابه مجموعه ای از رویدادهای تاریخی بازنمایی شود، در قالب تجربه ای ادراکی و انسانی صورت بندی شده است. در این سینما، تصویر، روایت و زمان مندی به سازوکارهایی بدل می شوند که امکان انتقال تجربه جنگ و تبدیل آن به حافظه ای مشترک را فراهم می سازند. مسئله پژوهش حاضر تبیین همین سازوکارهای زیبایی شناختی و نسبت آن ها با فرایند شکل گیری و تثبیت حافظه جمعی جنگ است؛ امری که در بسیاری از مطالعات پیشین، به نفع توصیف تاریخی یا محتوایی آثار، کمتر به صورت تحلیلی بررسی شده است. اهمیت پژوهش در تمرکز بر لایه های فرمی و ادراکی سینمای دفاع مقدس و پرهیز از تقلیل آن به روایت های صرفا رویدادمحور یا ایدئولوژیک نهفته است.پرسش اصلی پژوهش آن است که سینمای دفاع مقدس چگونه از طریق سازوکارهای زیبایی شناختی در شکل گیری و تثبیت حافظه جمعی جنگ نقش ایفا می کند. روش تحقیق کیفی و متن محور است و داده ها به شیوه کتابخانه ای–اسنادی گردآوری شده اند. تحلیل زیبایی شناختی روایت، زمان مندی و منطق بصری سه فیلم دیده بان، مهاجر و پرواز در شب مبنای بررسی قرار گرفته است.یافته ها نشان می دهد که تجربه محوری روایت، برجسته سازی سکون و انتظار، زمان مندی کند و تاملی، اقتصاد تصویر و حذف آگاهانه خشونت مستقیم، جنگ را از سطح رخداد تاریخی به وضعیت ادراکی مشترک ارتقا می دهند. همچنین بازنمایی رزمنده به عنوان فاعل اخلاقی موقعیتی، به شکل گیری حافظه ای اخلاقی از جنگ می انجامد. بر این اساس، زبان زیبایی شناختی سینمای دفاع مقدس دهه ۱۳۶۰ را می توان سازوکاری فرهنگی دانست که حافظه ای جمعی و ماندگار از جنگ تولید و تثبیت می کند.

کلیدواژه ها:

سینمای ایران ، دفاع مقدس ، حافظه جمعی ، زیبایی شناسی