تصویر مکتب و مکتب خانه در نگارگری ایران (مطالعه موردی نگاره های لیلی و مجنون در مکتب خانه)

مناسب ترین گواه تصویری برای مطالعه مکتب خانه های قدیم ایران، نگاره های «لیلی و مجنون در مکتب خانه» موجود در نسخه های مصور خمسه نظامی است که از ادوار مختلف تاریخی بر جای مانده است. در این نگاره ها، کلیاتی چون فضای عمومی مکتب خانه ، ترکیب جمعیت دانش آموزی، چگونگی نشست وبرخاست اطفال مکتبی، موقعیت و عملکرد مکتب دار، چیدمان عناصر و رنگ های موجود در فضا و کاربرد نوشت افزار را می توان تماشا کرد، اما با توجه به محدودیت های دنیای تصویر انتظار نمی رود آنچه در نگاره ها تجسم یافته است توصیفی تمام نما و کامل و بدون کاستی باشد. از منظری دیگر، متون تاریخی و ادبی نیز آگاهی هایی از آنچه در مکتب خانه ها جاری بوده را ثبت کرده اند، اما ناگفته پیداست که متن نوشتاری نیز محدودیت ها و ناتوانی هایی در توصیف واقعیت دارد. مقاله حاضر تلاشی است برای آشتی دادن مستندات تاریخی و تصویری. امید که هم آمیزی این دو منظر، تصویری روشن تر از مکتب خانه های قدیم ایران پدید آورده و به پرسش هایی از این قبیل پاسخ دهد: هنر نگارگری و متون تاریخی هرکدام چگونه واقعیت های موجود در مکتب خانه های قدیم را بازتاب می دهند؟ وجوه اشتراک و افتراق این دو چیست؟ گمان می رود هم آمیزی دو منظر بتواند به هم افزایی شناخت ما از مکتب و مکتب خانه های ایران که نسل های اولیه آموزشگاه های مقطع ابتدایی بوده اند مدد رساند. روش تحقیق در این مقاله توصیفی   تحلیلی است و بخشی از آن به شیوه مشاهده و تفسیر آثار تصویری حاصل آمده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که آنچه در نگاره ها ترسیم شده است نه تنها با متون تاریخی و نوشتاری هم خوانی و اشتراک دارد، بلکه بعضا آگاهی های جدیدی بر آن می افزاید و این بدان معناست که نگارگران در ثبت واقعیت های جهان پیرامون، دقیق تر و حساس تر از نویسندگان و مورخین عمل کرده اند.

کلیدواژه ها:

کلید­واژه­ها: مکتب ، مکتب خانه ، لیلی و مجنون ، نظامی گنجوی ، نسخه مصور ، مکتب دار