مکان یابی بهترین نقاط برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل در حوزه آبخیز شفارود

سابقه و هدف: کاهش فقر می تواند فشار بر منابع جنگلی را کاهش دهد و حفظ و توسعه منابع جنگلی می تواند به کاهش فقر کمک کند. نقش و اهمیت محصولات غیرچوبی جنگل در حمایت از معیشت خانوار و تامین نیاز های آن ها باعث شده است که این محصولات به عنوان یکی از مولفه های پایه ای در مدیریت پایدار جنگل مطرح باشند. بر همین اساس در پژوهش پیش رو، وضعیت جنگل های حوزه آبخیز شفارود در استان گیلان برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل به منظور ایجاد رونق اقتصادی برای جوامع روستایی و سایر ذی نفعان وابسته به جنگل های این ناحیه و درعین حال با هدف حفظ این جنگل ها، براساس اولویت بندی معیار ها و زیرمعیار ها بررسی شد.مواد و روش ها: منطقه مورد مطالعه این پژوهش در حوزه آبخیز شفارود با مساحتی معادل ۳۶۴۳۱ هکتار در غرب استان گیلان، بین شهرستان های رضوانشهر و پره سر و شرق ارتفاعات تالش قرار دارد. ابتدا، کتابچه های طرح جنگل داری مربوط به سری های مختلف حوزه آبخیز شفارود بررسی و مطالعه شدند تا فهرستی از مهم ترین و فراوان ترین محصولات غیرچوبی جنگل تهیه شود. در راستای تعیین کاربری اقتصادی مناسب و شناسایی معیار های اصلی برای هریک از فعالیت های مدنظر متخصصان، پس از تبیین مبانی نظری و به منظور گردآوری اطلاعات جامع از تکنیک های مشاهده، مصاحبه و تکمیل پرسش نامه توسط افراد متخصص استفاده شد. این افراد که ۵۵ نفر بودند، به صورت غیرتصادفی و براساس تخصص آن ها انتخاب شدند. برای جمع آوری داده ها در سه مرحله از پرسش نامه استفاده شد. در پرسش نامه اول، امکان توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی بررسی شد. در پرسش نامه های دوم و سوم به ترتیب امتیازهای معیار ها و زیرمعیار های مختلف برای مشخص کردن بهترین نقاط از منطقه و به منظور توسعه زنجیره ارزش مذکور مشخص شد. در مرحله آخر با استفاده از داده های استخراج شده در مراحل پیشین از نرم افزار GIS استفاده شد تا نقشه پتانسیل منطقه برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل در حوزه آبخیز شفارود تهیه شود.نتایج: مهم ترین محصولات غیرچوبی موجود در منطقه مورد مطالعه شامل ۱۳ محصول، مشخص و فهرست بندی شدند. بررسی نتایج پرسش نامه اول که مربوط به امکان توسعه زنجیره ارزش مورد بررسی در منطقه بود، نشان داد که متخصصان سازمان های مختلف، نظر مثبتی در این مورد دارند. نتایج مربوط به مهم ترین معیار ها در توسعه زنجیره ارزش براساس نظر متخصصان نشان داد که معیار های ظرفیت های سرمایه گذاری، کاربری اراضی، رضایت و مشارکت جوامع محلی، فاصله از جاده های آسفالت و فاصله از جاده های خاکی می توانند مهم ترین معیار ها در توسعه این زنجیره ارزش باشند. بررسی امتیاز نهایی زیرمعیار ها براساس نظر متخصصان نیز نشان داد که زیرمعیار وجود قوانین و مقررات با امتیاز نهایی ۰۳۳/۰، بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده است. پس ازآن، اقلیم مرطوب با امتیاز نهایی ۰۲۸/۰، بیشترین میزان ظرفیت های سرمایه گذاری با امتیاز نهایی ۰۲۷/۰ و یشترین میزان رضایت و مشارکت جوامع محلی با امتیاز نهایی ۰۲۵/۰ در رتبه های بعدی مهم ترین زیرمعیار ها برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل قرار گرفتند. یافته های این پژوهش نشان داد که در حوزه آبخیز شفارود ۱۹۴/۶۷۱۲ هکتار معادل ۴۲۴/۱۸ درصد از کل حوزه آبخیز شفارود برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل به طور کامل مناسب هستند.نتیجه گیری کلی: با بررسی های انجام گرفته و معیار های در نظر گرفته شده می توان پیشنهاد کرد که حوزه آبخیز شفارود داری پتانسیل های خوبی برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل است، اما توسعه هر زنجیره ارزشی ممکن است با چالش هایی همراه باشد که پرداختن به این چالش ها، نیازمند رویکردی چندجانبه است. نتایج این پژوهش می تواند به تصمیم گیرندگان در سطوح محلی و منطقه ای کمک کند تا با در نظر گرفتن همه جوانب در کنار حفظ جنگل های حوزه آبخیز شفارود، اقداماتی را برای استفاده بهینه از عرصه های مذکور فراهم کنند.

کلیدواژه ها:

توسعه اقتصادی ، جوامع محلی ، سامانه اطلاعات جغرافیایی ، متخصصان ، معیار