مفهوم واکسن و سیر تحول آن

واکسن فرآورده ای زیستی است که با تحریک نظام ایمنی بدن، بدون ایجاد بیماری کامل، موجب شکل گیری ایمنی فعال و پایدار در برابر یک عامل عفونی می شود. مبنای علمی واکسن بر حافظه ایمنی استوار است؛ بدین معنا که مواجهه کنترل شده با آنتی ژن، سیستم ایمنی را برای پاسخ سریع تر و موثرتر در مواجهه های بعدی آماده می سازد. سیر تحول واکسن از روش های ابتدایی آبله کوبی در قرن هجدهم آغاز شد و با کشف عوامل میکروبی بیماری زا و توسعه نظریه میکروب شناسی در قرن نوزدهم، وارد مرحله ای علمی و نظام مند شد. در قرن بیستم، تولید واکسن های کشته شده و تضعیف شده علیه بیماری هایی چون فلج اطفال، سرخک و دیفتری گسترش یافت و برنامه های ایمن سازی عمومی شکل گرفت. در دهه های اخیر، با پیشرفت زیست فناوری و مهندسی ژنتیک، نسل جدیدی از واکسن ها توسعه یافته اند که مبتنی بر شناخت دقیق ساختار ژنتیکی عوامل بیماری زا هستند و از ایمنی و اختصاصیت بیشتری برخوردارند. منابع علمی فارسی تاکید می کنند که تحول واکسن ها از فرآورده های تجربی به سامانه های طراحی شده مولکولی، نتیجه مستقیم پیشرفت در زیست شناسی مولکولی و فناوری های ژنتیکی بوده است و این روند همچنان ادامه دارد (حسینی و همکاران، ۱۴۰۰؛ مهدوی، ۱۳۹۶).