بررسی رابطه تاریخ اسلام با هویت سازی دینی در آموزش و پرورش ایران

هویت سازی دینی در نظام آموزش و پرورش ایران، به ویژه در بعد دانشی و ارزشی برنامه های درسی، پیوندی عمیق با نحوه بازنمایی و آموزش تاریخ اسلام دارد. تاریخ اسلام صرفا گزارشی از رخدادهای گذشته نیست، بلکه در بستر تربیت دینی می تواند به منزله منبعی برای معنا بخشی، الگوپردازی اخلاقی، تقویت پیوندهای جمعی و شکل دهی به خودآگاهی تاریخی دانش آموزان عمل کند. هدف این مقاله، بررسی رابطه تاریخ اسلام با هویت سازی دینی در آموزش و پرورش ایران و تبیین سازوکارهایی است که از طریق آن ها آموزش تاریخ اسلام در شکل گیری هویت دینی دانش آموزان نقش ایفا می کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد مرور تحلیلی منابع انجام شده و بر پایه منابع فارسی و انگلیسی معتبر در حوزه تاریخ اسلام، تعلیم و تربیت دینی، مطالعات برنامه درسی و هویت، به تحلیل مسئله می پردازد. یافته ها نشان می دهد که تاریخ اسلام در آموزش و پرورش ایران از چهار مسیر اصلی در هویت سازی دینی موثر است: ۱) انتقال حافظه تاریخی و استمرار سنت دینی، ۲) الگوپردازی از شخصیت ها و رخدادهای محوری اسلام، ۳) پیوند دادن باورهای اعتقادی با تجربه تاریخی زیسته، و ۴) تقویت سرمایه نمادین و تعلق جمعی به امت اسلامی و جامعه دینی. بااین حال، اثربخشی این فرایند وابسته به نحوه ارائه تاریخ اسلام است؛ یعنی اگر آموزش تاریخ اسلام به رویکردی حافظه محور، خطی و غیرتحلیلی محدود شود، توانایی آن در پرورش هویت دینی عمیق، انتقادی و پایدار کاهش می یابد. در مقابل، آموزش تحلیلی، مسئله محور و مبتنی بر فهم زمینه های تاریخی، می تواند هویتی عقلانی تر، اخلاقی تر و در عین حال ریشه دارتر ایجاد کند. نتیجه پژوهش آن است که برای تقویت هویت دینی در آموزش و پرورش ایران، باید تاریخ اسلام از سطح روایت گری صرف فراتر رفته و به عنوان یک منبع تربیتی، گفت وگومحور و معنا ساز در طراحی برنامه های درسی و تربیت معلم بازاندیشی شود.

کلیدواژه ها:

تاریخ اسلام ، هویت دینی ، آموزش و پرورش ، برنامه درسی ، تربیت دینی ، ایران