چارچوب تدوین ضوابط ارتفاع و تراکم در طرح تفصیلی با رویکرد تلفیقی شهرسازی و مهندسی زلزله (مطالعه موردی: بافت های فرسوده تهران)

بافت های فرسوده شهری در کلانشهر تهران، با وسعتی بالغ بر ۴۴۰۰ هکتار معادل حدود ۷ درصد از مساحت شهر، دربرگیرنده ۳۰ درصد از کل پلاک های ثبتی و محل سکونت حدود ۲۰ درصد از جمعیت پایتخت هستند. آنچه این وضعیت را به سطحی بحرانی ارتقا می دهد، انطباق فضایی این بافت ها با پهنه های با خطر لرزه ای بسیار بالا در ریزپهنه بندی زلزله تهران و قرارگیری آنها بر روی گسل های فعال شمالی و جنوبی از جمله گسل ری در منطقه ۱۷ می باشد. بررسی های میدانی و شواهد پژوهشی نشان می دهد که ضوابط تراکم و ارتفاع مصوب در طرح های تفصیلی جاری، عمدتا بر مبنای ملاحظات اقتصادی مانند افزایش درآمدهای ناشی از فروش تراکم، ظرفیت ترافیکی معابر و اهداف کوتاه مدت تامین مسکن تنظیم شده اند و متغیر مستقل و حیاتی خطر زلزله به عنوان یک پارامتر تعیین کننده در این معادلات حضور موثری نداشته است. هدف اصلی این پژوهش، ارائه یک چارچوب عملیاتی و گام به گام برای بازنگری ضوابط ارتفاع و تراکم در طرح های تفصیلی از طریق تلفیق سیستماتیک دو دانش برنامه ریزی شهری و مهندسی زلزله می باشد. چارچوب پیشنهادی در هفت گام اصلی از استخراج پهنه های خطر، شناسایی مغایرت های بحرانی، تعیین حداکثر تراکم و ارتفاع مجاز بر اساس شدت خطر لرزه ای و شاخص های شهرسازی (عرض معابر، فاصله از ایستگاه های آتش نشانی و دسترسی به فضاهای باز)، تا طراحی سناریوهای کاهش تراکم و سازوکار جابجایی حقوق تراکم به مناطق کم خطر از طریق ابزار «انتقال حق توسعه»، تدوین ضوابط تشویقی و در نهایت ارائه گزارش اصلاحی به مراجع تصویب تدوین شده است. مطالعه موردی در منطقه ۱۷ تهران که بر روی گسل ری واقع شده و دارای ۲۸۸ هکتار بافت ناپایدار با ۸۵ درصد بناهای فرسوده می باشد، نشان می دهد که اجرای این چارچوب بدون کاهش درآمد حاصل از عوارض تراکم از طریق جابجایی حقوق توسعه به مناطق کم خطر مانند منطقه ۲۲، می تواند تعداد بلوک های شهری با ریسک فاجعه را تا ۷۰ درصد کاهش داده و گامی اساسی در جهت ارتقای تاب آوری لرزه ای پایتخت بردارد.

کلیدواژه ها:

پهنه بندی خطر زلزله ، انتقال حق توسعه ، بافت فرسوده ، تاب آوری لرزه ای ، تراکم ساختمانی