تاثیر فضای مجازی و شبکه های اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر استفاده از فضای مجازی و شبکه های اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان مقطع متوسطه دوم شهر تهران انجام شد. در دو دهه اخیر، نفوذ شبکه های اجتماعی و فضای مجازی به تمام ابعاد زندگی نوجوانان رسوخ کرده است و این گروه سنی ساعات قابل توجهی از روز را صرف فعالیت در پلتفرم هایی مانند اینستاگرام، تلگرام، شاد، ایتا و سایر پیام رسان ها می کنند. با وجود مزایای آشکار این فناوری ها از جمله تسهیل ارتباط با همسالان، دسترسی به اطلاعات و فرصت های یادگیری، نگرانی های فزاینده ای در مورد تاثیرات منفی آن ها بر سلامت روان نوجوانان وجود دارد. این مطالعه توصیفی-همبستگی با مشارکت ۳۸۰ نفر از نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله شهر تهران به روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چندمرحله ای انجام شد. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه اعتیاد به شبکه های اجتماعی، پرسشنامه سلامت روان (شامل نشانه های جسمانی، اضطراب، اختلال عملکرد اجتماعی و افسردگی)، و پرسشنامه خودارضای نیازهای روان شناختی پایه بود. یافته های پژوهش نشان داد که بین میانگین زمان استفاده روزانه از شبکه های اجتماعی و نمره کل سلامت روان رابطه منفی و معناداری وجود دارد (۰/۰۰۱p>) ، ۰/۴۵- r= به عبارت دیگر، هر چه نوجوانان زمان بیشتری در فضای مجازی سپری کنند، سلامت روان آن ها ضعیف تر است. در میان مولفه های سلامت روان، «افسردگی» و «اضطراب» بیشترین همبستگی را با استفاده از شبکه های اجتماعی نشان دادند. همچنین نتایج نشان داد که بین استفاده از شبکه های اجتماعی و «خودارضای نیازهای روان شناختی پایه» (نیاز به شایستگی، خودمختاری و تعلق) رابطه منفی وجود دارد. در مقابل، نوجوانانی که از شبکه های اجتماعی برای اهداف آموزشی و ارتباط با دوستان صمیمی استفاده می کردند، نسبت به نوجوانانی که برای مقایسه اجتماعی و فرار از واقعیت استفاده می کردند، سلامت روان بهتری داشتند. در مجموع، یافته ها نشان می دهد که فضای مجازی و شبکه های اجتماعی همچون یک شمشیر دو لبه عمل می کنند: استفاده متعادل و هدفمند می تواند مفید باشد، اما استفاده بی رویه، غیرفعال و مبتنی بر مقایسه اجتماعی، به طور معناداری سلامت روان نوجوانان را تهدید می کند. بر اساس یافته ها، پیشنهادهای عملی برای والدین، معلمان و مشاوران مدارس ارائه گردیده است.

کلیدواژه ها:

فضای مجازی ، شبکه های اجتماعی ، سلامت روان ، نوجوانان ، اعتیاد به اینترنت.