مسئله «خودناتوان سازی تحصیلی» در دانش آموزان تیزهوش مدارس عادی: علل، نشانگان و راهکارهای اصلاحی

پدیده خودناتوان سازی تحصیلی به مجموعه ای از رفتارها، گفتارها و راهبردهای اجتنابی اطلاق می شود که دانش آموز با استفاده از آنها، به گونه ای آگاهانه یا ناآگاهانه، موانعی را پیش از مواجهه با موقعیت ارزیابی تحصیلی ایجاد می کند تا در صورت شکست، بتواند ناموفقی خود را به آن عوامل بیرونی نسبت دهد. این مسئله در میان دانش آموزان تیزهوش که در مدارس عادی و بدون برنامه های ویژه استعدادهای درخشان تحصیل می کنند، از شیوع و پیچیدگی دوچندانی برخوردار است زیرا این گروه از دانش آموزان با وجود برخورداری از توانمندی های شناختی بالا، به دلیل نبود محیط چالش برانگیز متناسب، فشارهای ناشی از انتظارات بالا، ترس از شکست و عدم شناسایی به موقع ویژگی های آنان، به تدریج به الگوهای خودناتوان سازی روی می آورند. نشانگان این پدیده شامل به تعویق انداختن تکالیف، کاهش تلاش پیش از امتحان، استفاده از مواد مخدر یا کم خوابی عمدی، ابراز نگرانی اغراق آمیز، انتخاب اهداف بسیار دشوار یا بسیار آسان، و اجتناب از جستجوی کمک است. پیامدهای این الگوی رفتاری، کاهش تدریجی عملکرد واقعی، افت انگیزه درونی، افزایش اضطراب و در موارد شدید، ترک تحصیل یا بروز اختلالات هیجانی است. از نظر علل، می توان به عوامل فردی مانند نظریه هوشی ذاتی، کمال گرایی ناسازگار و سبک اسنادی بیرونی، عوامل خانوادگی نظیر انتظارات غیرواقع بینانه و الگوهای فرزندپروری کنترل گر، و عوامل مدرسه ای از جمله نبود برنامه های غنی سازی، تدریس یکنواخت و همسالان غیرهمتاز اشاره کرد. راهکارهای اصلاحی در سه سطح طراحی می شوند: سطح فردی شامل آموزش بازتعریف هوش، توانمندسازی سبک اسنادی و کاهش کمال گرایی، سطح کلاسی شامل ارائه تکالیف چالش برانگیز، بازخورد فرایندی و کاهش ارزیابی های مقایسه ای، و سطح مدرسه ای شامل شناسایی و پشتیبانی اختصاصی از دانش آموزان تیزهوش در بستر مدارس عادی.کلمات کلیدی: خودناتوان سازی تحصیلی، دانش آموزان تیزهوش، مدارس عادی، اجتناب از شکست، انگیزه پیشرفت