تحلیل سبک شناسی الگوی زبان پارسی بر اساس کتیبه های سه زبانه هخامنشی

کتیبه های سه زبانه هخامنشی که به زبان های پارسی باستان، ایلامی و بابلی (اکدی) بر روی صخره ها و بناهای شاهی نقش بسته اند، کهن ترین و اصیل ترین اسناد مکتوب بازمانده از زبان و اندیشه ایرانی در روزگار باستان به شمار می روند. با وجود پژوهش های گسترده در حوزه های تاریخ، باستان شناسی و زبان شناسی پیرامون این کتیبه ها، مسئله سبک شناسی الگوی زبان پارسی یعنی بررسی قواعد و ویژگی های نظام مند حاکم بر انتخاب و چینش عناصر زبانی در این متون، تاکنون به گونه ای مستقل و روش مند مورد توجه نبوده است. این پژوهش می کوشد تا با تکیه بر رویکرد سبک شناسی لایه ای و با بهره گیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی، الگوهای پنهان و آشکار حاکم بر ساختار واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک کتیبه های سه زبانه هخامنشی را استخراج و توصیف کند. پرسش اصلی آن است که زبان پارسی باستان در این کتیبه ها چه ویژگی های سبکی شاخصی دارد و این ویژگی ها چگونه در خدمت بازنمایی قدرت، مشروعیت بخشی به فرمانروایی شاهنشاه و القای یک جهان بینی خاص قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که الگوی زبان پارسی در کتیبه های هخامنشی از یک سو وامدار سنت های کهن میان رودانی در زمینه دیوان سالاری و بیانیه های شاهی است اما از دیگر سو با نوآوری های چشمگیری در عرصه بلاغت، واژه سازی و نحو همراه بوده است. بسامد بالای ساخت های موازی، جمله های کوتاه و هماهنگ، کاربرد گسترده فهرست ها و آرایه شمارش، وجود عبارات قالبی و دعاگونه و حذف مکرر فعل “است” از جمله برجسته ترین ویژگی های سبکی این متون تشخیص داده شده است. همچنین مشاهده می شود که میان سه نسخه زبانی کتیبه ها (پارسی باستان، ایلامی و بابلی) تفاوت های ظریف اما معناداری در سطح واژگان و ساختار وجود دارد که نشان می دهد هر نسخه برای یک مخاطب خاص طراحی شده و کارکردی متفاوت داشته است. این پژوهش در نهایت نتیجه می گیرد که سبک ویژه زبان پارسی در کتیبه های هخامنشی بازتاب یک “ایدئولوژی زبانی” رسمی است که در دبیرخانه شاهی تدوین و ترویج می شد و هدف آن خلق زبانی نمادین، شکوهمند و فرازمانی برای ثبت و ماندگاری پیام شاهنشاه در تاریخ بود.

کلیدواژه ها:

سبک شناسی ، پارسی باستان ، کتیبه های هخامنشی ، سه زبانه ، الگوی نگارش.