نقش نظارت آموزشی در ارتقای کیفیت تدریس معلمان

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش نظارت آموزشی (شامل نظارت بالینی، نظارت همتا، نظارت مبتنی بر بازخورد و خودارزیابی) بر ارتقای کیفیت تدریس معلمان دوره ابتدایی انجام شد. نظارت آموزشی به عنوان فرایندی نظام مند و حمایتگر، با هدف بهبود مستمر عملکرد معلمان و در نتیجه ارتقای یادگیری دانش آموزان، جایگزین رویکرد سنتی «بازرسی و ارزیابی قضاوتی» شده است .با این حال، در نظام آموزشی ایران، نظارت آموزشی عمدتا به صورت «بازرسی» (ارزیابی یک باره و قضاوتی توسط مدیر یا بازرس) انجام می شود که نه تنها کمکی به بهبود تدریس نمی کند، بلکه غالبا با اضطراب و مقاومت معلمان همراه است (احمدی و نظری، ۱۴۰۱). این پژوهش به روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون و گروه کنترل، با مشارکت ۶۰ معلم دوره ابتدایی از ۲۰ مدرسه در شهر شیراز انجام شد. معلمان به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش (۳۰ نفر) و کنترل (۳۰ نفر) جایدهی شدند. گروه آزمایش به مدت ۱۲ هفته تحت برنامه نظارت آموزشی مبتنی بر رویکرد بالینی (شامل مشاهده کلاس، جلسات پیش از مشاهده و پس از مشاهده با بازخورد ساختاریافته، خودارزیابی معلم، و نظارت همتا) قرار گرفتند، در حالی که گروه کنترل فقط نظارت سنتی (بازرسی توسط مدیر، یک بار در ترم) را دریافت کردند. ابزارهای اندازه گیری شامل چک لیست مشاهده تدریس (۳۰ گویه، چهار مولفه: طراحی آموزشی، مدیریت کلاس، روش های تدریس فعال، و ارزشیابی فرایندی) با ضریب پایایی ۰/۹۲، پرسشنامه خودارزیابی معلم (۲۰ گویه) با ضریب پایایی ۰/۸۸، و پرسشنامه رضایت معلم از نظارت (۱۵ گویه) با ضریب پایایی ۰/۸۷ بود. یافته های جدول ها نشان داد که میانگین نمرات کیفیت تدریس در گروه آزمایش از پیش آزمون ۶۵/۲۰ (از ۱۰۰) به پس آزمون ۸۴/۵۰ افزایش یافت (۱۹/۳۰ نمره افزایش)، در حالی که گروه کنترل از ۶۴/۸۰ به ۶۷/۱۰ رسید (۲/۳۰ نمره افزایش) (پی کمتر از ۰/۰۰۱، اندازه اثر ۱/۷۵). بیشترین افزایش در مولفه «روش های تدریس فعال» (از ۱۴/۵۰ به ۲۱/۸۰ از ۲۵، افزایش ۷/۳۰ نمره) و «ارزشیابی فرایندی» (از ۱۲/۲۰ به ۱۸/۵۰ از ۲۰، افزایش ۶/۳۰ نمره) مشاهده شد. همچنین میانگین نمرات خودارزیابی معلمان گروه آزمایش (۸۲/۵ از ۱۰۰) به طور معناداری بالاتر از گروه کنترل (۶۸/۴) بود (پی کمتر از ۰/۰۰۱). معلمان گروه آزمایش رضایت بیشتری از فرایند نظارت (۸۶/۵ در مقابل ۵۲/۳) گزارش کردند. بحث مقاله بر ضرورت گذار از «بازرسی قضاوتی» به «نظارت رشد مدار و مشارکتی» و توانمندسازی مدیران و بازرسان در مهارت های نظارت بالینی و بازخورد سازنده متمرکز است. پیشنهاد می شود «برنامه ملی تحول در نظارت آموزشی» با محوریت آموزش مدیران و بازرسان در رویکردهای نوین نظارت، استقرار نظام نظارت همتا، و حذف تدریجی بازرسی های قضاوتی در مدارس ابتدایی تدوین و اجرا شود.

کلیدواژه ها:

نظارت آموزشی ، کیفیت تدریس ، نظارت بالینی ، بازخورد سازنده ، توسعه حرفه ای معلم.