نقش معلم در عصر هوش مصنوعی: از تدریس سنتی تا تسهیل گری هوشمند

هوش مصنوعی (AI) به عنوان یک فناوری دگرگون ساز، وارد نظام های آموزشی شده و ماهیت نقش معلم را دستخوش عمیق ترین تحولات از زمان شکل گیری مدارس مدرن کرده است. این مقاله با هدف بازتعریف مفهوم «نقش معلم» در مواجهه با سیستم های هوشمند آموزشی (AIED) و با استفاده از روش کیفی تحلیل مفهوم و مرور نظام مند ادبیات (۲۰۰۰-۲۰۲۵) تدوین شده است. جامعه پژوهش شامل ۴۷ مقاله و ۱۲ کتاب معتبر از پایگاه های Scopus، Web of Science و ERIC می باشد. یافته ها نشان می دهد که هوش مصنوعی در سه حوزه (شخصی سازی یادگیری، بازخورد فوری، و تولید محتوای بدیع) بسیار توانمند، اما در چهار حوزه بنیادین (درک عمیق هیجانات، تصمیم گیری اخلاقی، الهام بخشی، و مسئولیت پذیری نهایی) کاملا ناتوان است. این ناتوانی ها، قلمرو انحصاری معلم را تعیین می کنند. بر این اساس، یازده نقش جدید برای معلم هوشمند احصا شد: ۱) طراح تجربه یادگیری ترکیبی، ۲) تحلیلگر انتقادی داده ها، ۳) مربی اخلاق و سواد الگوریتمی، ۴) حامی هوش هیجانی و روابط انسانی، ۵) تسهیل گر یادگیری مشارکتی، ۶) ارزشیاب کل نگر و منصف، ۷) پل ارتباطی میان اولیا و الگوریتم، ۸) منتقد فناوری، ۹) مدل ساز شناختی، ۱۰) تسهیل گر اجتماعات پژوهشی، و ۱۱) یادگیرنده مادام العمر حرفه ای. در بخش بحث، چارچوب شایستگی های هفت گانه (سواد پایه AI، سواد داده، تفکر انتقادی الگوریتمی، طراحی آموزشی ترکیبی هوشمند، قضاوت اخلاقی، هوش هیجانی پیشرفته، و فروتنی یادگیرنده) برای تربیت معلم تسهیل گر هوشمند ارائه شده است. مقاله نتیجه می گیرد که آینده معلمی نه «جایگزینی» و نه «تسلیم در برابر الگوریتم»، بلکه «رهبری انتقادی در اکوسیستم یادگیری هوشمند» است. پنج توصیه سیاستی برای نظام آموزشی ایران ارائه می شود.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی در آموزش ، نقش معلم ، تسهیل گری هوشمند ، تدریس سنتی ، تحلیل مفهوم ، شایستگی های دیجیتال ، اخلاق الگوریتمی.