چالش های آموزش علوم اجتماعی در عصر هوش مصنوعی: فرصت ها و تهدیدها

پژوهش حاضر با هدف شناسایی فرصت ها و تهدیدهای ناشی از توسعه و گسترش هوش مصنوعی (AI) برای آموزش علوم اجتماعی در دوره متوسطه ایران انجام شد. ورود ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT، Gemini، Claude و سامانه های تولید متن و تصویر مبتنی بر یادگیری عمیق، تحولی بی سابقه در ماهیت یادگیری، ارزشیابی و نقش معلم ایجاد کرده است (زارعی و همکاران، ۱۴۰۲). در حوزه علوم اجتماعی که ماهیتا با مفاهیم انتزاعی (قدرت، عدالت، هویت، جهانی شدن)، تحلیل منابع تاریخی، نقد روایت ها و پرورش تفکر انتقادی سروکار دارد، هوش مصنوعی هم فرصت هایی شگرف (دستیابی سریع به منابع متنوع، شبیه سازی رویدادهای تاریخی، تحلیل داده های اجتماعی در مقیاس بزرگ) و هم تهدیدهایی جدی (تضعیف مهارت نوشتاری، کاهش انگیزه برای مطالعه دست اول، تولید اطلاعات نادرست و بازتولید سوگیری های پنهان الگوریتمی) ایجاد کرده است (احمدی و نظری، ۱۴۰۲). این پژوهش با روش تحقیق آمیخته (کیفی-کمی) و با مشارکت ۱۵۰ معلم علوم اجتماعی، ۳۰۰ دانش آموز پایه دهم و یازدهم، و ۲۰ متخصص برنامه درسی و فناوری آموزشی از ۳۰ مدرسه استان های تهران، اصفهان و فارس انجام شد. ابزارهای جمع آوری داده شامل پرسشنامه محقق ساخته «سنجش نگرش و آمادگی نسبت به هوش مصنوعی در آموزش» با ۳۰ گویه (ضریب پایایی ۰/۸۹)، مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۴۰ نفر از معلمان و متخصصان، و تحلیل محتوای تکالیف دانش آموزان (۱۰۰ نمونه) در دو مقطع قبل و بعد از دسترسی به ابزارهای هوش مصنوعی بود. یافته های جدول ها نشان داد که ۸۲ درصد معلمان علوم اجتماعی از ابزارهای هوش مصنوعی اطلاع دارند، اما تنها ۱۲ درصد از آنها در تدریس خود از این ابزارها استفاده می کنند. مهمترین فرصت های ادراک شده عبارت بودند از: شخصی سازی یادگیری (میانگین ۴/۵ از ۵)، شبیه سازی سناریوهای تاریخی و اجتماعی (۴/۳)، و دسترسی سریع به منابع چندزبانه (۴/۲). مهمترین تهدیدها عبارت بودند از: تضعیف مهارت تحلیل انتقادی دانش آموزان به دلیل اتکا به پاسخ های آماده (میانگین ۴/۷)، افزایش تقلب در تکالیف نوشتاری (۴/۶)، کاهش انگیزه برای مطالعه منابع اصلی (۴/۴)، و تولید محتوای سوگیرانه و نادرست (۴/۲). همچنین تحلیل تکالیف دانش آموزان نشان داد که پس از دسترسی به هوش مصنوعی، میانگین نمرات اصالت و خلاقیت در essays دانش آموزان ۳۸ درصد کاهش یافت، در حالی که نمرات ساختار و سازماندهی ۲۵ درصد افزایش یافت. بحث مقاله بر ضرورت بازتعریف اهداف آموزش علوم اجتماعی در عصر هوش مصنوعی و طراحی ارزشیابی های فرایندی و مبتنی بر مهارت های تفکر سطح بالا متمرکز است. پیشنهاد می شود برنامه درسی علوم اجتماعی با سه مولفه «سواد داده»، «اخلاق هوش مصنوعی» و «ارزیابی انتقادی خروجی های ماشینی» بازطراحی شود.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، آموزش علوم اجتماعی ، تفکر انتقادی ، تحول دیجیتال در آموزش.