سیر تحول پارادایم های یادگیری از رفتارگرایی تا ساختارگرایی

یادگیری به عنوان هسته ی مرکزی فرآیند تعلیم و تربیت، همواره تحت تاثیر تحولات نظری و فلسفی بوده است. این پژوهش با هدف واکاوی انتقادی و تحلیلی سیر تحول پارادایم های یادگیری از رفتارگرایی تا ساختارگرایی، با رویکردی کیفی و روش «مرور سیستماتیک انتقادی» (Critical Systematic Review) انجام شده است. جامعه ی آماری پژوهش شامل کتب مرجع، مقالات علمی-پژوهشی معتبر و اسناد نظری منتشر شده از اوایل قرن بیستم تا کنون است که با استفاده از پایگاه های داده ی بین المللی (ERIC, Scopus, PsycINFO) و داخلی (SID, Noormags) و معیارهای سخت گیرانه ی کیفیت، انتخاب و غربالگری شدند. ابزار گردآوری داده ها، چک لیست استخراج داده های کیفی مبتنی بر ابعاد هستی شناختی، معرفت شناختی و روش شناختی بود که با روش «تحلیل تماتیک» و کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل گردید. یافته ها نشان داد که گذار از رفتارگرایی به ساختارگرایی، یک فرآیند خطی و جایگزینی نیست، بلکه یک تکامل دیالکتیکی و تجمعی است. در پارادایم رفتارگرا، دانش عینی و ذهن منفعل است؛ در شناخت گرایی، ذهن فعال اما دانش همچنان عینی است؛ و در ساختارگرایی، دانش ساخته شده ی ذهن در بستر اجتماعی است. این تحول منجر به دگرگونی بنیادین در نقش معلم (از انتقال دهنده به تسهیل گر)، نقش یادگیرنده (از منفعل به سازنده فعال) و الگوهای ارزشیابی (از نتیجه محور به فرآیند-محور) شده است. نتیجه گیری پژوهش حاکی از آن است که هیچ یک از پارادایم ها به تنهایی کامل نیستند و بهترین رویکرد آموزشی، رویکردی «تلفیقی و زمینه محور» است که از نقاط قوت هر پارادایم متناسب با ماهیت محتوا و ویژگی های یادگیرندگان بهره می برد. این مطالعه پیشنهاد می کند که نظام های آموزشی برای پاسخگویی به نیازهای پیچیده ی قرن بیست ویکم، باید از ثبات پارادایمیک فاصله گرفته و به سمت انعطاف پذیری، یادگیری مشارکتی و استفاده ی هوشمندانه از فناوری های نوین حرکت کنند.

کلیدواژه ها:

پارادایم های یادگیری ، رفتارگرایی ، ساختارگرایی ، انقلاب شناختی ، طراحی آموزشی.