تحلیل گفتمان انتقادی بازنمایی هویت قومی و محلی در کتب درسی جامعه شناسی دوره متوسطه ایران

پژوهش حاضر با هدف بررسی بازنمایی هویت های قومی و محلی در کتب درسی جامعه شناسی دوره متوسطه ایران و با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی انجام شده است. این مطالعه از نوع کیفی بوده و با تکیه بر الگوی سه بعدی نورمن فرکلاف (متن، رویه گفتمانی و بستر اجتماعی) به تحلیل محتوای کتب درسی جامعه شناسی دوره متوسطه دوم پرداخته است. داده های پژوهش از طریق مطالعه اسنادی و بررسی مستقیم متون درسی گردآوری و با استفاده از کدگذاری مفهومی و تحلیل گفتمان انتقادی مورد تفسیر قرار گرفته اند.یافته های پژوهش نشان می دهد که بازنمایی هویت های قومی و محلی در این کتب عمدتا در چارچوب گفتمان «هویت ملی یکپارچه» صورت می گیرد و تنوع فرهنگی بیشتر به صورت نمادین و فرهنگی (مانند آداب، رسوم و پوشش) بازنمایی می شود. همچنین نتایج حاکی از وجود نوعی «سکوت گفتمانی» نسبت به ابعاد ساختاری و سیاسی هویت های قومی است که موجب تقلیل هویت های محلی به عناصر فولکلوریک و غیرسیاسی می شود. علاوه بر این، گفتمان همبستگی ملی به عنوان گفتمان غالب، تنوع فرهنگی را در چارچوبی کنترل شده و همگون ساز بازنمایی می کند.در مجموع، نتایج پژوهش نشان می دهد که کتاب های درسی جامعه شناسی نه تنها بازتاب دهنده واقعیت اجتماعی نیستند، بلکه در تولید و بازتولید نوع خاصی از نظم گفتمانی در زمینه هویت ملی و قومی نقش فعال دارند. این امر می تواند پیامدهایی برای درک دانش آموزان از تنوع فرهنگی و شکل گیری نگرش های اجتماعی آنان داشته باشد.

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان انتقادی ، هویت قومی ، هویت محلی ، کتاب های درسی ، جامعه شناسی آموزش ، نورمن فرکلاف ، آموزش متوسطه ، بازنمایی فرهنگی ، هویت ملی.