تاثیر دستیارهای هوشمند (مانند چت بات ها) بر انگیزه و مشارکت دانش آموزان دوره دوم متوسطه

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر استفاده از دستیارهای هوشمند (چت بات های آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی) بر انگیزه یادگیری (انگیزه درونی و بیرونی) و مشارکت تحصیلی (مشارکت رفتاری، عاطفی و شناختی) دانش آموزان دوره دوم متوسطه انجام شد. ورود چت بات های هوشمند به عرصه آموزش، تحولی شگرف در نحوه تعامل دانش آموزان با محتوای درسی و معلمان ایجاد کرده است. این دستیارها با قابلیت پاسخگویی فوری، شخصی سازی مسیر یادگیری، ارائه بازخورد آنی و ایجاد محیطی بدون قضاوت، پتانسیل بالایی برای افزایش انگیزه و مشارکت دانش آموزان دارند (زارعی و همکاران، ۱۴۰۲). با این حال، پژوهش های تجربی در زمینه تاثیر این ابزارها بر انگیزه و مشارکت در ایران بسیار محدود است. این پژوهش به روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون و گروه کنترل، با مشارکت ۸۰ دانش آموز پایه دهم (رشته علوم تجربی) از چهار دبیرستان در شهر اصفهان انجام شد. دانش آموزان به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش (۴۰ نفر) و کنترل (۴۰ نفر) جایدهی شدند. گروه آزمایش به مدت ۱۰ هفته (هر هفته ۳ جلسه ۷۰ دقیقه ای) در درس زیست شناسی با استفاده از یک دستیار هوشمند (چت بات طراحی شده بر اساس مدل زبانی پیشرفته) آموزش دیدند، در حالی که گروه کنترل همان محتوا را با روش سنتی (سخنرانی معلم، کتاب درسی، جزوه) دریافت کردند. چت بات قادر بود به سوالات دانش آموزان در هر زمان پاسخ دهد، تمرین های شخصی سازی شده ارائه دهد، بازخورد فوری بدهد، و مفاهیم دشوار را با زبان ساده و مثال های متنوع توضیح دهد. ابزارهای اندازه گیری شامل پرسشنامه انگیزه تحصیلی (۳۰ گویه، سه مولفه: انگیزه درونی، انگیزه بیرونی، خودکارآمدی) با ضریب پایایی ۰/۸۹ و پرسشنامه مشارکت تحصیلی (۲۵ گویه، سه مولفه: مشارکت رفتاری، عاطفی، شناختی) با ضریب پایایی ۰/۹۰ بود. یافته های جدول ها نشان داد که میانگین نمرات انگیزه درونی در گروه آزمایش از پیش آزمون ۳۲/۵۰ به پس آزمون ۵۴/۸۰ (از ۶۰) افزایش یافت، در حالی که گروه کنترل از ۳۳/۲۰ به ۳۶/۴۰ رسید (پی کمتر از ۰/۰۰۱، اندازه اثر ۲/۱۰). میانگین نمرات خودکارآمدی در گروه آزمایش از ۲۴/۵۰ به ۴۰/۶۰ (از ۵۰) افزایش یافت (پی کمتر از ۰/۰۰۱، اندازه اثر ۱/۹۵). در مقابل، انگیزه بیرونی در گروه آزمایش کاهش معناداری یافت (از ۳۶/۲۰ به ۲۸/۵۰، پی کمتر از ۰/۰۰۱). میانگین نمرات مشارکت تحصیلی در گروه آزمایش از ۴۸/۵۰ به ۸۲/۵۰ (از ۱۰۰) افزایش یافت (۳۴ نمره افزایش، اندازه اثر ۲/۲۰). بیشترین افزایش در مولفه «مشارکت شناختی» (استفاده از راهبردهای یادگیری عمیق، پرسش های چرایی و چگونگی، تلاش برای درک مفاهیم) مشاهده شد. تحلیل کیفی نشان داد که دانش آموزان گروه آزمایش به دلیل عدم ترس از قضاوت (چت بات بدون خستگی و قضاوت سوالات تکراری را پاسخ می دهد) و دسترسی ۲۴ ساعته، مشارکت بسیار بیشتری داشتند. بحث مقاله بر ضرورت تلفیق هوشمندانه دستیارهای هوشمند در فرایند یاددهی-یادگیری و توانمندسازی معلمان در استفاده از این ابزارها متمرکز است. پیشنهاد می شود «برنامه ملی هوشمندسازی مدارس» با محوریت طراحی چت بات های آموزشی فارسی زبان و آموزش معلمان در نحوه تلفیق موثر آنها با تدریس، تدوین و اجرا شود.

کلیدواژه ها:

دستیار هوشمند ، چت بات آموزشی ، انگیزه یادگیری ، مشارکت تحصیلی ، دوره دوم متوسطه.