چالش های تمرکز و توجه در دانش آموزان نسل جدید در مواجهه با محتواهای کوتاه (Micro-learnin)

پژوهش حاضر با هدف بررسی چالش های تمرکز و توجه در دانش آموزان نسل جدید در مواجهه با محتواهای کوتاه (میکرو لرنینگ) و تاثیر مصرف گسترده محتواهای کوتاه (مانند تیک تاک، اینستاگرام ریلز، یوتیوب شورتس، اسنپ چت و پیام رسان های فوری) بر ظرفیت توجه پایدار دانش آموزان دوره متوسطه اول و دوم شهر تهران انجام شد. روش پژوهش از نوع آمیخته اکتشافی (کیفی-کمی) با طرح همبستگی و مقایسه ای بود. در بخش کیفی، با ۲۵ معلم و ۳۵ دانش آموز (۱۵ تا ۱۸ سال) مصاحبه نیمه ساختاریافته انجام شد و مهم ترین چالش های توجه شامل کاهش توجه پایدار (۷۲ درصد)، افزایش حساسیت به محرک های جدید (۶۸ درصد)، مشکل در پردازش عمیق مطالب (۶۴ درصد)، خستگی زودهنگام شناختی (۵۸ درصد) و افت توانایی مطالعه خطی و بلندمدت (۵۵ درصد) شناسایی شد. در بخش کمی، ۳۲۰ دانش آموز (۱۶۰ دختر و ۱۶۰ پسر) از ۱۶ مدرسه (۸ مدرسه متوسطه اول، ۸ مدرسه متوسطه دوم) به صورت تصادفی طبقه ای انتخاب شدند و پرسشنامه های عادات مصرف رسانه (۲۵ گویه)، آزمون توجه پایدار (تولوز-پیرون، ۳۰ دقیقه)، آزمون حافظه کاری (ان بک، ۲-بک) و مقیاس خودگزارشی مشکلات توجه را تکمیل کردند. داده ها با استفاده از تحلیل واریانس یک راهه، ضریب همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه و تحلیل خوشه ای تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که ۸۲ درصد دانش آموزان روزانه بیش از ۳ ساعت از محتواهای کوتاه (کمتر از ۶۰ ثانیه) مصرف می کنند و میانگین مدت زمان توجه پایدار در تکالیف تحصیلی تنها ۸/۴ دقیقه (انحراف معیار ۳/۲) بود که در مقایسه با استانداردهای پیشین (۲۰-۳۰ دقیقه) کاهش ۶۰ درصدی را نشان می دهد. همبستگی معناداری بین میزان مصرف محتواهای کوتاه و کاهش توجه پایدار وجود داشت (r = -۰/۵۸, p < ۰/۰۰۱) و این رابطه حتی پس از کنترل سن، جنسیت و وضعیت اقتصادی-اجتماعی نیز پایدار بود (β = -۰/۵۲). مدل رگرسیون نشان داد که مصرف محتواهای کوتاه به تنهایی ۳۴ درصد از واریانس کاهش توجه پایدار را تبیین می کند. همچنین، دانش آموزان با مصرف بالای محتواهای کوتاه (بیش از ۵ ساعت در روز) در مقایسه با گروه با مصرف پایین (کمتر از ۱ ساعت) نمرات کمتری در آزمون حافظه کاری (۲۴/۶ در مقابل ۳۱/۲ از ۴۰، p < ۰/۰۰۱) و زمان بیشتری برای تکمیل تکالیف خواندن خطی (۳۵ دقیقه در مقابل ۱۸ دقیقه برای یک متن ۱۰۰۰ کلمه ای، p < ۰/۰۰۱) )داشتند. تحلیل خوشه ای سه الگوی کاربری متمایز را شناسایی کرد: «کاربران شدید محتوای کوتاه» (۳۸ درصد، با بالاترین مشکلات توجه)، «کاربران تعادلی» (۴۲ درصد، مشکلات توجه متوسط) و «کاربران کم» (۲۰ درصد، با کمترین مشکلات توجه). نتیجه نهایی اینکه مصرف گسترده محتواهای کوتاه، ظرفیت توجه پایدار دانش آموزان نسل جدید را به طور معناداری کاهش داده و این چالش به یک بحران آموزشی تبدیل شده است. مدارس و نظام آموزشی باید استراتژی های جدیدی برای بازسازی «ماهیچه توجه» دانش آموزان (از طریق تمرینات توجه، تدریس تدریجی بلندمدت، کاهش محرک های دیجیتال مزاحم و آموزش سواد رسانه ای انتقادی) طراحی و اجرا کنند.

کلیدواژه ها:

محتوای کوتاه ، توجه پایدار ، نسل Z و آلفا ، میکرو لرنینگ ، حافظه کاری