بررسی تاثیر هوش مصنوعی مولد (GenAI) بر فرآیند تفکر انتقادی در دانش آموزان

ظهور هوش مصنوعی مولد (GenAI) تحولی بنیادین در پارادایم های آموزشی ایجاد کرده و پرسش های جدی پیرامون کیفیت فرآیندهای شناختی دانش آموزان برانگیخته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین تاثیر هوش مصنوعی مولد بر فرآیند تفکر انتقادی دانش آموزان و ارائه چارچوبی راهبردی برای ادغام هوشمندانه این فناوری در نظام آموزشی انجام شد. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد کیفی و استراتژی سنتزپژوهی است که طی آن ۵۰ منبع کلیدی و معتبر علمی در بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ به صورت هدفمند انتخاب، کدگذاری و تحلیل شدند.یافته ها نشان داد که هوش مصنوعی مولد دارای ماهیتی دوگانه است؛ این فناوری از یک سو می تواند به عنوان یک «سقاله شناختی» (Scaffolding) عمل کرده و با آزادسازی ظرفیت های ذهنی، تفکر را عمیق تر کند، و از سوی دیگر، خطر «برون سپاری شناختی» (Offloading) و تضعیف استقلال فکری را به همراه دارد. نتایج حاکی از آن است که در عصر هوش مصنوعی، ماهیت تفکر انتقادی از «تولید صرف محتوا» به سمت «ارزیابی انتقادی، تشخیص سوگیری و اعتبارسنجی خروجی های ماشین» تغییر جهت داده است. همچنین، فرآیند «مهندسی پرامپت» به عنوان ابزاری برای تقویت تفکر فراشناختی شناسایی شد. در نهایت، پژوهش بر ضرورت گذار از ارزشیابی «محصول محور» به «فرآیندمحور» و ارتقای «سواد الگوریتمیک» برای حفظ عاملیت معرفت شناختی دانش آموزان تاکید می کند. پارادایم نوین آموزشی باید بر هم افزایی هوشمند انسان و ماشین استوار باشد تا از تنبلی شناختی پیشگیری شده و توانمندی های تحلیلی نسل جدید در مواجهه با عدم قطعیت های دیجیتال ارتقا یابد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد (GenAI) ، تفکر انتقادی ، بار شناختی ، سواد الگوریتمیک ، عاملیت معرفت شناختی ، پداگوژی نوین.