بررسی اثر استفاده از پاداش و تقویت مثبت بر انگیزه یادگیری دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر استفاده از سیستم پاداش و تقویت مثبت (شامل پاداش های کلامی، اجتماعی، و مادی) بر انگیزه یادگیری (انگیزه درونی و بیرونی) دانش آموزان پایه های چهارم، پنجم و ششم ابتدایی انجام شد. پاداش و تقویت مثبت به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی در نظریه رفتارگرایی، برای افزایش رفتارهای مطلوب (از جمله رفتارهای تحصیلی) استفاده می شود. با این حال، پژوهش های متعدد نشان داده اند که استفاده نادرست از پاداش (به ویژه پاداش های مادی) می تواند به جای تقویت انگیزه درونی، آن را تضعیف کند (زارعی و همکاران، ۱۴۰۲). این پژوهش به روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون و گروه کنترل، با مشارکت ۹۰ دانش آموز پایه چهارم تا ششم از شش مدرسه ابتدایی در شهر کرمانشاه انجام شد. دانش آموزان به صورت تصادفی در سه گروه (۳۰ نفر در هر گروه) جایدهی شدند: گروه اول (پاداش کلامی و اجتماعی: تحسین، تشویق، اهدای نشان افتخار، و تقدیر در جمع)، گروه دوم (پاداش مادی: جایزه، هدیه، کارت هدیه، و لوازم التحریر)، و گروه کنترل (بدون پاداش). مداخله به مدت ۱۰ هفته (هر هفته ۳ جلسه) در درس ریاضی اجرا شد. ابزارهای اندازه گیری شامل پرسشنامه انگیزه تحصیلی (۳۰ گویه، دو مولفه انگیزه درونی و انگیزه بیرونی) با ضریب پایایی ۰/۸۹ و آزمون پیشرفت تحصیلی ریاضی (۲۰ سوال) با ضریب پایایی ۰/۸۶ بود. یافته های جدول ها نشان داد که هر دو نوع پاداش (کلامی و مادی) نسبت به گروه کنترل، انگیزه بیرونی را به طور معناداری افزایش دادند (گروه پاداش مادی با میانگین ۴۲/۵۰ از ۵۰، گروه پاداش کلامی با ۳۸/۲۰، و گروه کنترل با ۳۰/۱۰). اما در انگیزه درونی، تفاوت معناداری بین سه گروه وجود داشت: گروه پاداش کلامی (۴۸/۵۰ از ۵۰) بالاترین انگیزه درونی، گروه کنترل (۳۵/۴۰) در مرتبه دوم، و گروه پاداش مادی (۲۸/۵۰) پایین ترین انگیزه درونی را داشتند (پی کمتر از ۰/۰۰۱، اندازه اثر بین گروه ها ۱/۴۵). در پیشرفت تحصیلی ریاضی، گروه پاداش کلامی (۳۴/۵۰ از ۵۰) و گروه پاداش مادی (۳۲/۸۰) هر دو بهتر از گروه کنترل (۲۶/۵۰) عمل کردند، اما تفاوت بین دو گروه پاداش معنادار نبود. تحلیل کیفی مصاحبه با ۳۰ دانش آموز نشان داد که پاداش مادی به تدریج باعث کاهش علاقه ذاتی به یادگیری (چون دانش آموزان فقط برای گرفتن جایزه کار می کردند) و افزایش رفتارهای ابزاری (حداقل تلاش برای دریافت پاداش) شده است. در مقابل، پاداش کلامی و اجتماعی (مانند «آفرین، تو واقعا تلاش کردی»، «من به تو افتخار می کنم»، و نمایش بهترین کارها روی دیوار کلاس) باعث افزایش اعتماد به نفس، احساس شایستگی، و لذت از یادگیری شده است. بحث مقاله بر ضرورت تمایز بین «پاداش های کنترل کننده» (که انگیزه درونی را تضعیف می کنند) و «پاداش های اطلاعاتی» (که احساس شایستگی را افزایش می دهند) و توصیه به استفاده از پاداش های کلامی و اجتماعی (به جای مادی) در کلاس های درس متمرکز است. پیشنهاد می شود معلمان از پاداش های کلامی خاص و توصیفی («روش حل مسئله تو خلاقانه بود») به جای پاداش های کلی («آفرین») و از پاداش های اجتماعی (تقدیر در جمع، اهدای نشان) به جای پاداش های مادی (جایزه، هدیه) استفاده کنند.

کلیدواژه ها:

پاداش ، تقویت مثبت ، انگیزه درونی ، انگیزه بیرونی ، دوره ابتدایی.