شناسایی و اولویت بندی عوامل موثر بر توسعه فعالیت بدنی دانش آموزان دختر در اوقات فراغت با تاکید بر دوران پاندمی کرونا

هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و اولویت بندی عوامل موثر بر توسعه فعالیت بدنی دانش آموزان دختر مقطع متوسطه شهرستان اراک در زمان اوقات فراغت با تاکید ویژه بر شرایط همه گیری ویروس کرونا (COVID-۱۹) بود. شیوع کرونا و متعاقب آن اعمال قرنطینه، تعطیلی مدارس، باشگاه های ورزشی و محدودیت های اجتماعی، سبک زندگی را به سمت کم تحرکی سوق داد و سلامت جسمانی و روانی به ویژه در میان نوجوانان را با خطر جدی مواجه ساخت. از این رو، شناسایی عواملی که بتواند در چنین شرایط بحرانی، دانش آموزان را به فعالیت بدنی منظم در اوقات فراغت ترغیب کند، از ضرورت اساسی برخوردار بود.پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش اجرا، از نوع تحقیقات توصیفی-پیمایشی محسوب می شود. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان دختر مقطع متوسطه شهرستان اراک بود که با توجه به نامحدود و نامعلوم بودن حجم جامعه، با استفاده از فرمول برآورد واریانس و با سطح اطمینان ۹۵٪ و دقت ۰٫۰۱، تعداد ۱۷۰ نفر به روش نمونه گیری تصادفی ساده به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها، پرسشنامه محقق ساخته ای مشتمل بر ۳۴ گویه در طیف پنج درجه ای لیکرت بود که بر اساس مطالعات نظری و پیشینه تحقیق، شش عامل اصلی را شامل می شد: حمایت خانوادگی، حمایت محیطی، خودکارآمدی و موانع ادراک شده، فواید ادراک شده، رسانه های همگانی و آموزش در مدارس. روایی سازه پرسشنامه از طریق تحلیل عاملی اکتشافی و تاییدی و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ (کل ۰٫۹۴) تایید شد.برای تجزیه وتحلیل داده ها، از نرم افزارهای SPSS نسخه ۲۶ و R نسخه ۴٫۰٫۲ (با بسته های lavaan، semPlot و RVAideMemoire) بهره گرفته شد. ابتدا مفروضه های نرمال بودن چندمتغیره و نبود داده های پرت با استفاده از شاخص فاصله ماهالانوبیس بررسی و تایید گردید. سپس جهت پاسخ به سوال اول پژوهش (عوامل توسعه فعالیت بدنی)، تحلیل عاملی اکتشافی با روش برآورد بیشینه درستنمایی و چرخش وریماکس انجام شد. شاخص کفایت نمونه گیری KMO برابر ۰٫۹۱ و آزمون کرویت بارتلت با مقدار خی دو ۲۸۱۴٫۲۱ (درجه آزادی ۵۶۱ و سطح معنی داری ۰٫۰۰۱) نشان دهنده مناسب بودن داده ها برای تحلیل عاملی بود. بر اساس نمودار اسکری و تحلیل موازی، شش عامل با مقدار ویژه بالاتر از یک استخراج گردید که در مجموع ۵۵٫۸۴ درصد از واریانس کل را تبیین می کردند. همه ۳۴ گویه دارای بار عاملی بالاتر از ۰٫۴۰ بر روی عامل مربوط به خود بودند.در مرحله بعد، تحلیل عاملی تاییدی با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ساختار شش عاملی را تایید کرد. شاخص های برازش مدل عبارت بودند از: نسبت χ²/df برابر ۰٫۸۸، RMSEA معادل ۰٫۰۱، CFI و IFI و NNFI همگی ۰٫۹۹ و GFI برابر ۰٫۹۶ که نشان دهنده برازش عالی مدل با داده ها بود. تمامی بارهای عاملی در سطح ۰٫۰۰۱ معنی دار بودند و بالاترین بار عاملی بر روی عامل توسعه فعالیت بدنی مربوط به رسانه های همگانی (۰٫۸۰) و پس از آن حمایت محیطی (۰٫۷۱)، حمایت خانوادگی (۰٫۶۹)، خودکارآمدی و موانع ادراک شده (۰٫۶۹)، آموزش مدارس (۰٫۷۴) و فواید ادراک شده (۰٫۷۵) بود.برای پاسخ به سوال دوم پژوهش (رتبه بندی عوامل)، از آزمون ناپارامتری فریدمن استفاده شد. نتایج نشان داد که بین شش عامل از نظر اولویت و میزان تاثیرگذاری بر توسعه فعالیت بدنی دانش آموزان دختر در دوران کرونا تفاوت معناداری وجود دارد (خی دو = ۱۰۸٫۸۳، درجه آزادی = ۵، P < ۰٫۰۰۱). بر اساس میانگین رتبه ها، عامل حمایت محیطی با میانگین رتبه ۴٫۶۵ در بالاترین جایگاه (رتبه اول) قرار گرفت. به عبارت دیگر، وجود اماکن عمومی مناسب (پارک ها، فضاهای سبز، زمین های ورزشی روباز)، راهکارهای شهرداری برای ورزش در فضای باز و دسترسی به مکان های طبیعی با رعایت پروتکل های بهداشتی، مهم ترین نقش را در توسعه فعالیت بدنی دانش آموزان در دوران همه گیری ایفا کردند. حمایت خانوادگی با میانگین رتبه ۳٫۹۴ در رتبه دوم قرار داشت که حاکی از اهمیت تشویق، همراهی و حمایت مالی والدین برای انجام فعالیت های ورزشی در خانه یا فضای باز است. فواید ادراک شده با میانگین رتبه ۳٫۳۴ رتبه سوم را به خود اختصاص داد و نشان داد که درک دانش آموزان از تاثیرات مثبت ورزش بر سلامت جسمی، روحیه، شادابی و اعتماد به نفس، انگیزه ای قوی برای تداوم فعالیت بدنی در شرایط بحرانی ایجاد می کند. آموزش مدارس با میانگین رتبه ۳٫۰۹ در رتبه چهارم قرار گرفت و بر نقش اجرای آنلاین برنامه های تربیت بدنی، برگزاری مسابقات مجازی و تشویق دانش آموزان توسط دبیران تربیت بدنی به عدم کم تحرکی تاکید داشت. رسانه های همگانی با میانگین رتبه ۳٫۰۱ در رتبه پنجم و خودکارآمدی و موانع ادراک شده با میانگین رتبه ۲٫۹۹ در رتبه ششم (پایین ترین) قرار گرفتند. نتایج بررسی های توصیفی نیز نشان داد که میانگین نمرات دانش آموزان در عامل حمایت محیطی (۳٫۵۴ از ۵) و حمایت خانوادگی (۳٫۳۵ از ۵) بیشتر از سایر عوامل بود.در مجموع، یافته های این پژوهش نشان می دهد که در دوران پاندمی کرونا، عوامل بیرونی و ساختاری (به ویژه محیط فیزیکی و حمایت خانواده) نسبت به عوامل درونی (مانند خودکارآمدی) نقش پررنگ تری در توسعه فعالیت بدنی دانش آموزان دختر ایفا می کنند. بنابراین به مدیران و برنامه ریزان ورزشی، مسئولین آموزش و پرورش و خانواده ها توصیه می شود که در شرایط مشابه بحران های بهداشتی، با فراهم سازی فضاهای ورزشی ایمن و در دسترس، تقویت نقش خانواده، استفاده از ظرفیت رسانه ها برای فرهنگ سازی، و بازطراحی برنامه های درسی تربیت بدنی در بستر مجازی، زمینه را برای حفظ و ارتقای سلامت جسمانی و روانی دانش آموزان فراهم آورند.

کلیدواژه ها:

توسعه فعالیت بدنی ، اولویت بندی ، دانش آموزان دختر ، اوقات فراغت ، پاندمی کرونا ، حمایت محیطی ، حمایت خانوادگی.