بررسی آرا و نظریات بنیان گذاران دانش جامعه شناسی و متفکران اسلامی

این پژوهش با هدف تحلیل محتوای کتاب جامعه شناسی پایه دوازدهم از نظر میزان، نحوه و جهت گیری معرفی بنیان گذاران دانش جامعه شناسی و متفکران اسلامی انجام شده است. مطالعه حاضر با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کمی و کیفی و در چارچوب یک رویکرد انتقادی-تطبیقی، کلیه دروس ده گانه کتاب جامعه شناسی پایه دوازدهم را مورد واکاوی قرار داده است. یافته ها حاکی از یک شکاف و عدم تعادل ساختاری در بازنمایی دو سنت فکری است. اگرچه از نظر کمی، اسامی متفکران اسلامی (۵۰ بار) بیش از بنیان گذاران غربی (۱۲ بار) ذکر شده، اما این امر گمراه کننده است. مفاهیم و چارچوب های نظری غربی (مانند نظریه های دورکیم، وبر، مارکس و کنت) ستون فقرات تحلیلی هشت درس اول کتاب را تشکیل می دهند، در حالی که اندیشمندان اسلامی عمدتا در دو درس پایانی (درس ۹ و ۱۰) متمرکز شده و نقشی حاشیه ای و الحاقی دارند. کتاب از «غربی زدایی اسمی» رنج می برد؛ به این معنا که مفاهیم غربی بدون ذکر نام صاحبان آن ها ارائه شده و در مقابل، سنت فکری اسلامی از جریان اصلی تحلیل مسائل اجتماعی جدا نگه داشته شده است. این رویکرد نه تنها به ایجاد گفت وگوی سازنده بین دو پارادایم منجر نشده، بلکه منجر به «دوگانگی آسیب زا» و «شبح وارگی اندیشه» در محتوای کتاب شده است. نتیجه گیری کلی کتاب حاضر در ایفای رسالت معرفی متوازن و ایجاد دیالوگ بین دو سنت فکری ناموفق بوده و به بازتولید روایت مسلط غربی، هرچند به صورت پنهان، می پردازد. برای خروج از این وضعیت، راهکارهای عملی از جمله طراحی درس های تلفیقی و مقایسه ای، شفافیت در معرفی صاحبان اندیشه ها و ادغام کامل اندیشه اسلامی در بدنه اصلی تمام دروس پیشنهاد می شود.