حکم شرعی تصحیح اوراق امتحانی توسط هوش مصنوعی

با گسترش روزافزون فناوری های هوش مصنوعی و ورود آن به نظام های آموزشی، بهره گیری از این ابزار برای تصحیح اوراق امتحانی به عنوان راهکاری برای افزایش سرعت و کاهش خطای انسانی مطرح شده است؛ اما این گذار تکنولوژیک، پرسش های بنیادینی را در حوزه فقه اسلامی، به ویژه در محورهای «امانت داری»، «عدالت در ارزیابی» و «مسئولیت شرعی» برانگیخته است. این مقاله با هدف تبیین حکم شرعی تصحیح اوراق توسط هوش مصنوعی، ضمن بررسی ماهیت الگوریتم های یادگیری ماشین و میزان انطباق آن ها با استانداردهای فقهی «عدل» و «انصاف»، استدلال می کند که استفاده از این فناوری در صورتی که منجر به تضییع حق دانش آموز یا خروج از عدالت آموزشی گردد، به دلیل مخالفت با قواعد فقهی همچون «لاضرر»، «ضمان»، «قاعده عدل» و لزوم «امانت داری در امر خطیر تعلیم»، فاقد مشروعیت است. در این پژوهش با تحلیل آرای فقهی پیرامون اعتبار قول اهل خبره و مقایسه آن با خروجی های هوش مصنوعی، مشخص می شود که هوش مصنوعی تنها می تواند به عنوان ابزاری «کمکی» برای تسهیل فرآیند تصحیح به کار رود، اما به دلیل عدم برخورداری از «قصد شرعی» و «درک عرفی» در تحلیل پاسخ های تشریحی و خلاقانه، صلاحیت جانشینی کامل مصحح انسانی را ندارد؛ زیرا تصحیح اوراق امتحانی نوعی «ولایت بر حق الناس» محسوب می شود که مستلزم اهلیت فقهی و مسئولیت پذیری اخلاقی است که در ماهیت غیر ذی شعور هوش مصنوعی یافت نمی شود. بنابراین، اتخاذ رویکردی تلفیقی که در آن هوش مصنوعی نقش پیش غربالگری یا ارزیابی های ساختارمند را بر عهده داشته و نظارت نهایی و مسئولیت حقوقی و شرعی تمامی نمرات صادره به عهده استاد دارای اهلیت باشد، تنها مسیر منطبق با موازین فقهی و اخلاق حرفه ای در نظام تعلیم و تربیت اسلامی است که می تواند ضمن بهره مندی از مزایای سرعت و دقت، مانع از پایمال شدن حقوق دانش آموزان و مخدوش شدن عدالت آموزشی گردد.