بررسی تطبیقی «مسئله ذهن-بدن» در فلسفه ابن سینا و دیدگاه نور و فلسفه معاصر (نقد و ارزیابی)

مسئله ذهن-بدن (Mind-Body Problem) به عنوان یکی از کهن ترین و بنیادی ترین معضلات فلسفی، همواره محل تضارب آراء میان سنت های فکری گوناگون بوده است. این مسئله که به ماهیت رابطه میان حالات ذهنی (آگاهی، ادراک، احساس، اراده) و حالات فیزیکی (مغز، دستگاه عصبی، کنش های بدنی) می پردازد، در تاریخ فلسفه غرب از افلاطون و ارسطو تا دکارت و فلسفه ذهن معاصر، شکل بندی های متفاوتی یافته است. در جهان اسلام، ابن سینا (پورسینا، ۳۷۰-۴۲۸ قمری) با ارائه نظریه ای بدیع تحت عنوان «نفس ناطقه مجرد» و تبیین رابطه آن با بدن به مثابه «تدبیر و آلتی بودن»، گامی تعیین کننده در جهت تاسیس دوگانه انگاری خاص خود برداشت. از سوی دیگر، در فلسفه معاصر غرب، جریان های فیزیکالیستی (همانند کارکردگرایی، هویت انگاری، و حذف گرایی) از یک سو، و دیدگاه های دوگانه انگارانه نوظهور (مانند دوگانه انگاری خواص یا دوگانه انگاری مبتنی بر فیزیک کوانتوم) از سوی دیگر، همچنان در جستجوی تبیینی سازگار از چیستی آگاهی و نحوه ارتباط آن با ماده هستند. در این میان، «دیدگاه نور» (View of Light) که ریشه در فلسفه اشراق سهروردی و بازخوانی های معاصر از مفهوم «نور» به عنوان حقیقتی غیرمادی و بنیادین دارد، تلاش می کند افق تازه ای برای عبور از دوگانه انگاری دکارتی و فیزیکالیسم تقلیل گرا بگشاید. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، در گام نخست به بازسازی دقیق نظریه ابن سینا درباره رابطه نفس و بدن می پردازد و نشان می دهد که ابن سینا گرچه به تمایز جوهری نفس و بدن قائل است، اما نوعی «اتحاد خاص» یا «تدبیر ذاتی» را برقرار می کند که با دوگانه انگاری دکارتی تفاوت ماهوی دارد. در گام دوم، دیدگاه نور در فلسفه معاصر - با تاکید بر آرای متفکرانی همچون هانری کربن، یحیی یثربی، و برخی فیلسوفان علم نورشناسی - به عنوان پارادایمی جایگزین معرفی می شود که بر مبنای آن، «آگاهی» و «ماده» هر دو تجلیاتی از «نورالانوار» هستند و رابطه آن ها از جنس «ظهور و ظاهر» است، نه علیت یا هم بستگی. در گام سوم، این دو رویکرد (ابن سینایی و نورگرایی معاصر) از حیث مبانی هستی شناختی، معرفت شناختی، و نحوه تبیین علی یا غیرعلی رابطه ذهن و بدن نقد و ارزیابی تطبیقی می شوند.

کلیدواژه ها:

مسئله ذهن-بدن ، ابن سینا ، دیدگاه نور ، فلسفه معاصر ، نفس ناطقه مجرد ، دوگانه انگاری ، فیزیکالیسم ، علیت ذهنی ، هانری کربن ، سهروردی