ضرب المثل های ضد ونقیض در ادبیات فارسی

ضرب المثل های فارسی به عنوان تجلی گاه برجسته ی خرد جمعی و حافظه ی تاریخی توده، دربرگیرنده مجموعه ای وسیع از گزاره های به ظاهر متناقض هستند که واکاوی آن ها نیازمند تامل در لایه های پنهان فرهنگ و اجتماع است. این پژوهش با هدف تبیین ریشه های معرفت شناختی و کارکردهای جامعه شناختی این پارادوکس ها، به دنبال فهم نسبتی است که میان این تضادهای زبانی و واقعیت های زیست جهان ایرانی برقرار است. روش تحقیق در این جستار بر پایه ی رویکردی توصیفی تحلیلی و کیفی استوار گشته که طی آن، دوازده مبنای نظری در کنار خوشه های مصداقی متعدد مورد واکاوی قرار گرفته اند تا منطق حاکم بر گزینش این امثال در بافت های گوناگون استخراج شود. یافته های پژوهش عیان می سازد که وجود تضاد در امثال، بیش از آنکه نشانه ای از شلختگی فکری یا بن بست منطقی باشد، محصول نوعی «عقلانیت موقعیتی» و «اخلاق کاربردی» است که به سوژه ایرانی اجازه می دهد در بسترهای متغیر تاریخی، میان آرمان گرایی و واقع گرایی موازنه برقرار نماید. این ساختار معنایی که ریشه در منطق فازی و پذیرش دیالکتیکی اضداد دارد، فضایی امن برای مانورهای استراتژیک فرد فراهم آورده و قدرت ماندگاری فرهنگ را در توانمندی آن برای تبدیل تضاد به ابزاری جهت سازگاری و بقا نهفته می دارد. برآیند این واکاوی نشان می دهد که ادبیات شفاهی با رسمیت بخشیدن به تناقض، ابزاری کارآمد برای مدیریت ناهماهنگی شناختی و صیانت از تمامیت روانی در مواجهه با عدم قطعیت های هستی شناختی خلق کرده است که در آن، هر مثل نه یک واحد زبانی مستقل، بلکه بخشی از یک سیستم دفاعی کلان برای بقای تمدنی به شمار می رود

کلیدواژه ها:

پارادوکس های حکمی ، خرد جمعی ، اخلاق موقعیتی ، ادبیات شفاهی ، منطق فازی ، هویت فرهنگی