ارائه چارچوب برنامه ریزی تاب آوری زیرساخت های حیاتی شهری در برابر تهدیدات ترکیبی (طبیعی و انسان ساخت) با رویکرد پدافند غیرعامل

در عصر مدرن، شهرها به عنوان پیچیده ترین ساخته های بشری با انباشتی از زیرساخت های حیاتی به هم پیوسته، روز به روز آسیب پذیرتر می شوند. مخاطرات طبیعی همچون زلزله و سیلاب از یک سو و تهدیدات روزافزون انسان ساخت و ترکیبی از سوی دیگر، مدیریت شهری را با چالشی دوگانه مواجه ساخته و ضرورت بازتعریف رویکردهای پدافند غیرعامل را به شکل بنیادین رقم زده است. با این حال، فقدان یک چارچوب برنامه ریزی یکپارچه و چندبعدی که بتواند تاب آوری زیرساخت ها را در برابر طیف گسترده و درهم تنیده تهدیدات (طبیعی، انسان ساخت، ترکیبی) به طور نظام مند ارتقا بخشد، به عنوان یک خلا اساسی در ادبیات علمی و اسناد سیاستی کشور محسوب می شود. این پژوهش با هدف ارائه یک چارچوب مفهومی و عملیاتی جامع برای برنامه ریزی تاب آوری زیرساخت های حیاتی شهری در برابر تهدیدات ترکیبی با تاکید بر پدافند غیرعامل انجام شده است. روش تحقیق کیفی با راهبرد ترکیبی تحلیل محتوای اسناد بین المللی و فراترکیب است. داده ها از طریق تحلیل عمیق ۸۵ منبع معتبر پژوهشی بین المللی در حوزه های تاب آوری زیرساخت های حیاتی، پدافند غیرعامل، تهدیدات ترکیبی و حکمرانی مخاطرات گردآوری شده و با روش تحلیل مضمون و مدل سازی مفهومی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند. یافته ها نشان می دهند که مهم ترین مولفه های تشکیل دهنده یک برنامه ریزی تاب آور عبارتند از: (۱) مولفه های فنی-زیرساختی (شامل مقاومت فیزیکی، افزونگی، تنوع، ایمنی سازی در برابر تهدیدات ترکیبی و فناوری های نوین نظیر دوقلوی دیجیتال امنیتی)؛ (۲) مولفه های نهادی-مدیریتی (شامل حکمرانی یکپارچه چندسطحی، ارزیابی ریسک ترکیبی اجباری، وجود نهادهای تسهیل گر و چارچوب های هماهنگ کننده)؛ (۳) مولفه های اقتصادی-مالی (شامل مکانیسم های تامین مالی پایدار، صندوق های تخصصی و مشوق های سرمایه گذاری)؛ و (۴) مولفه های اجتماعی-فرهنگی (شامل مشارکت شهروندان، آگاهی عمومی، بسیج اجتماعی هوشمند و سرمایه اجتماعی محلی). در نهایت، چارچوب چهاربعدی پیشنهادی پژوهش برای ارتقای تاب آوری زیرساخت های حیاتی شهری ارائه شده است و می تواند به عنوان ابزاری راهنما برای سیاست گذاران شهری، مدیران بحران، برنامه ریزان پدافند غیرعامل و مدیران بهره بردار از زیرساخت ها در طراحی، ارزیابی و ارتقای نظام برنامه ریزی یکپارچه دفاع غیرعامل شهری مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

پدافند غیرعامل ، زیرساخت های حیاتی شهری ، تاب آوری شهری ، تهدیدات ترکیبی ، برنامه ریزی تاب آور.