نقش الگوی حکمرانی خردمندانه در مدیریت بحران کم آبی و بازتعریف برند شهری: مطالعه موردی بازآفرینی قنوات تاریخی در تقویت هویت، تاب آوری و برند پایدار شهری (مورد پژوهی: شهر یزد)

بحران کم آبی به یکی از بنیادی ترین چالش های پایداری و امنیت شهری در ایران و به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک تبدیل شده است. در مواجهه با این بحران ساختاری، رویکردهای مهندسی-متمرکز صرف غالبا ناتوان از ارائه راه حل های پایدار و همه جانبه نگر بوده اند. این مقاله با تمرکز بر شهر جهانی یزد، استدلال می کند که گنجینه های تاریخی-فرهنگی مانند قنات، فراتر از یک فن آوری کهن آبی، دربردارنده الگویی از «حکمرانی خردمندانه» و «سامانه اجتماعی-زیست محیطی یکپارچه» هستند که می توانند الهام بخش راه حل های معاصر باشند. مسئله اصلی پژوهش، چگونگی بازآفرینی قنوات تاریخی در قالب یک الگوی حکمرانی نوین است که بتواند همزمان بر سه هدف تاب آوری محیط زیستی، تقویت هویت مکانی و بازتعریف برند شهری پایدار تاثیر بگذارد. روش پژوهش، کیفی با راهبرد مطالعه موردی است و داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختیافته با ۳۰ نفر از ذی نفعان کلیدی (میرآب ها و بهره برداران سنتی، مدیران آب منطقه ای و شهرداری، کشاورزان، فعالان محیط زیست و متخصصان میراث فرهنگی)، مشاهده میدانی نظام مند از قنوات فعال و خشک شده، و تحلیل محتوای اسناد حقوقی و سیاستی مرتبط گردآوری شده اند. یافته ها در چهار محور ارائه می شوند: نخست، تبیین نظام حکمرانی مشارکتی، انعطاف پذیر و مبتنی بر اعتماد در مدیریت سنتی قنات؛ دوم، شناسایی عوامل گسست این نظام (از جمله ظهور چاه های عمیق، فردی شدن حقوق آب و ضعف نهادهای میانجی)؛ سوم، تحلیل نمونه های موفق احیا (مانند قنات زارچ) که نشان دهنده اهمیت تلفیق دانش بومی، حمایت نهادی و مشارکت جامعه محلی است؛ و چهارم، ظرفیت نمادین قنات به عنوان هسته مرکزی روایت «شهر پایدار» و «شهر خردمند تاریخی» در برندسازی یزد. بحث مقاله بر این پایه استوار است که احیای قنات، یک پروژه صرفا مرمتی-فنی نیست، بلکه یک فرآیند بازآفرینی نهادی-اجتماعی است که نیازمند طراحی الگویی ترکیبی از «خرد سرزمینی» و «مدیریت نوین یکپارچه منابع آب (IWRM) است. نتیجه نهایی آن است که شهر یزد می تواند با قرار دادن قنات در کانون یک الگوی حکمرانی خردمندانه و تاب آور، برند خود را از «شهر خشتی تاریخی» به «الگوی جهانی شهر پایدار در مواجهه با کم آبی» ارتقا دهد. این گذار، مستلزم تغییر نگرش از قنات به مثابه یک «میراث منجمد» به مثابه یک «زیرساخت زنده و آینده ساز» شهری است.

کلیدواژه ها:

حکمرانی خردمندانه آب ، قنات ، تاب آوری شهری ، برند پایدار ، مدیریت یکپارچه منابع آب