بررسی روش گربه‎مقابله‎ای بر اضطراب، تنظیم هیجان و تاب‎آوری کودکان مضطرب

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: اختلالات اضطرابی از شایع‎ترین مشکلات روان‎شناختی دوران کودکی هستند و می‎توانند پیامدهای قابل‎توجهی بر رشد هیجانی، اجتماعی و تحصیلی کودکان داشته باشند. تداوم اضطراب در کودکی نه‎تنها عملکرد روزمره کودک را مختل می‎کند، بلکه خطر بروز اختلالات روان‎شناختی در نوجوانی و بزرگسالی را نیز افزایش می‎دهد؛ ازاین‎رو شناسایی و به‎کارگیری مداخلات درمانی موثر و مبتنی بر شواهد برای کودکان مضطرب از اهمیت ویژه‎ای برخوردار است. درمان شناختی رفتاری یکی از اثربخش‎ترین رویکردها در درمان اضطراب کودکان به شمار می‎رود و پروتکل‎های ساختارمندی در این حوزه تدوین شده‎اند که برنامه «گربه‎مقابله‎ای» (Coping Cat) از جمله شناخته‎شده‎ترین آنهاست. این برنامه با تمرکز بر آموزش مهارت‎های شناختی، رفتاری، شناسایی افکار ناکارآمد، مواجهه تدریجی با موقعیت‎های اضطراب‎زا و تقویت خودکارآمدی طراحی شده است. در سال‎های اخیر، رویکردهای نوین در حوزه سلامت روان کودک بر اهمیت فراتر رفتن از کاهش صرف نشانه‎های آسیب‎شناختی تاکید دارند و متغیرهای مثبت روان‎شناختی مانند تاب‎آوری و تنظیم هیجان را به‎عنوان پیامدهای مهم مداخله درمانی مدنظر قرار می‎دهند. تاب‎آوری به توانایی کودک برای سازگاری موثر با شرایط استرس‎زا اشاره دارد و نقش محافظتی مهمی در برابر پیامدهای منفی اضطراب ایفا می‎کند. تنظیم هیجان نیز یکی از مولفه‎های اساسی رشد هیجانی کودک است و نقص در آن با شدت و تداوم اضطراب ارتباط نزدیکی دارد. با وجود شواهد فراوان درباره اثربخشی درمان گربه‎مقابله‎ای در کاهش اضطراب کودکان، پژوهش‎های اندکی به بررسی همزمان اثر این مداخله بر تاب‎آوری و تنظیم هیجان پرداخته‎اند و در بافت فرهنگی ایران این خلا پژوهشی برجسته‎تر است؛ بر این اساس هدف پژوهش حاضر بررسی اثربخشی درمان شناختی رفتاری مبتنی بر برنامه گربه‎مقابله‎ای بر اضطراب، تاب‎آوری و تنظیم هیجان کودکان ۸ تا ۱۲ ساله بود.روش: پژوهش حاضر از نوع نیمه‎آزمایشی با طرح پیش‎آزمون پس‎آزمون و پیگیری سه‎ماهه همراه با گروه کنترل انجام شد. جامعه آماری پژوهش شامل کودکان ۸ تا ۱۲ ساله دارای نشانه‎های اضطرابی ساکن شهر قم در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ بود. در مرحله نخست، غربالگری اولیه با استفاده از مقیاس اضطراب کودکان اسپنس (فرم والد و فرم کودک) انجام شد و کودکانی که نمره‎ای بالاتر از خط برش این مقیاس به دست آوردند، وارد مرحله بعد شدند. پس از بررسی معیارهای ورود و خروج، ۲۴ کودک واجد شرایط به‎صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل (هر گروه ۱۲ نفر) گمارده شدند. معیارهای ورود شامل دامنه سنی ۸ تا ۱۲ سال و وجود نشانه‎های اضطرابی بود و کودکانی که دارای اختلالات روان‎شناختی همبود یا دریافت همزمان درمان‎های دیگر بودند از مطالعه کنار گذاشته شدند. گروه آزمایش درمان شناختی رفتاری مبتنی بر برنامه گربه‎مقابله‎ای را در قالب شانزده جلسه انفرادی دریافت کرد. این جلسات شامل آموزش شناسایی هیجان‎ها، بازسازی شناختی، آموزش مهارت‎های مقابله‎ای، تمرین مواجهه تدریجی با موقعیت‎های اضطراب‎زا و تقویت مهارت‎های حل مسئله بود. گروه کنترل در طول دوره پژوهش در فهرست انتظار قرار داشت و مداخله‎ای دریافت نکرد. ابزارهای پژوهش شامل مقیاس اضطراب کودکان اسپنس، مقیاس تاب‎آوری کودک و نوجوان (CYRM)  و پرسشنامه تنظیم شناختی هیجان نسخه کودک (CERQ-K) بود. داده‎ها در سه مرحله پیش‎آزمون، پس‎آزمون و پیگیری سه‎ماهه جمع‎آوری و برای تحلیل داده‎ها از تحلیل واریانس آمیخته با اندازه‎گیری مکرر استفاده شد.یافته‎ها: نتایج تحلیل داده‎ها نشان داد که درمان شناختی-رفتاری مبتنی بر برنامه گربه‎مقابله‎ای تاثیر معناداری بر کاهش اضطراب کودکان گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل در مرحله پس‎آزمون داشت و این کاهش در مرحله پیگیری سه‎ماهه نیز حفظ شد. این یافته بیانگر اثربخشی پایدار این مداخله در کاهش نشانه‎های اضطرابی کودکان ۸ تا ۱۲ ساله است؛ همچنین نتایج مربوط به تاب‎آوری نشان داد که نمرات تاب‎آوری در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل در مرحله پس‎آزمون افزایش یافت، هرچند این تفاوت در سطح مرزی معناداری آماری قرار داشت (۰.۰۵۱= P). با این حال در مرحله پیگیری سه‎ماهه، افزایش تاب‎آوری در گروه آزمایش به سطح معنادار آماری رسید و تفاوت معناداری با گروه کنترل مشاهده شد. نتایج در مورد تنظیم هیجان نشان داد که اگرچه نمرات تنظیم هیجان در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل در مراحل پس‎آزمون و پیگیری بهبود نسبی داشت، اما این تغییرات از نظر آماری معنادار نبود. این یافته‎ها گویای آن است که برنامه گربه‎مقابله‎ای در چارچوب اجرای حاضر، تاثیر معناداری بر بهبود تنظیم هیجان کودکان نداشته است، هرچند روند تغییرات به سمت بهبود مشاهده شد.بحث و نتیجه‎گیری: یافته‎های پژوهش نشان داد که درمان شناختی رفتاری مبتنی بر برنامه گربه‎مقابله‎ای مداخله‎ای موثر در کاهش نشانه‎های اضطرابی کودکان ۸ تا ۱۲ ساله است و این اثربخشی در مرحله پیگیری سه‎ماهه نیز حفظ می‎شود. این نتیجه با بخش گسترده‎ای از پژوهش‎های پیشین همسو است که اثربخشی درمان‎های شناختی-رفتاری را به‎عنوان خط اول مداخله در اختلالات اضطرابی کودکان تایید کرده‎اند. به نظر می‎رسد آموزش مهارت‎های شناسایی هیجان، بازسازی شناختی و مواجهه تدریجی با موقعیت‎های اضطراب‎زا، نقش مهمی در کاهش اجتناب، افزایش احساس کنترل و کاهش برانگیختگی اضطرابی کودکان ایفا می‎کند. نتایج درباره تاب‎آوری نشان داد اثر درمان گربه‎مقابله‎ای در مرحله پس‎آزمون در سطح مرزی معناداری قرار داشت، اما در مرحله پیگیری سه‎ماهه به سطح معناداری آماری رسید. این الگو می‎تواند بیانگر ماهیت تدریجی شکل‎گیری تاب‎آوری باشد. تاب‎آوری برخلاف نشانه‎های اضطرابی که ممکن است نسبتا سریع به مداخله پاسخ دهند، سازه‎ای پیچیده و فرایندی است که نیازمند زمان برای تمرین، تعمیم و درونی‎سازی مهارت‎ها در موقعیت‎های واقعی زندگی است؛ ازاین‎رو افزایش معنادار تاب‎آوری در مرحله پیگیری می‎تواند نشان‎دهنده آن باشد که کودکان پس از پایان جلسات درمانی، به‎تدریج از مهارت‎های آموخته‎شده در تعامل با موقعیت‎های استرس‎زا استفاده کرده و توانایی سازگاری موثرتری را تجربه کرده‎اند. در مقابل، عدم مشاهده تاثیر معنادار درمان گربه‎مقابله‎ای بر تنظیم هیجان کودکان، یافته‎ای قابل تامل است. اگرچه بهبود نسبی در میانگین نمرات تنظیم هیجان مشاهده شد، ولی این تغییرات به سطح معنادار آماری نرسید. این نتیجه می‎تواند بیانگر آن باشد که برنامه گربه‎مقابله‎ای، اگرچه به‎طور غیرمستقیم به برخی جنبه‎های هیجانی می‎پردازد، اما به‎صورت اختصاصی بر آموزش مهارت‎های تنظیم هیجان تمرکز ندارد. بنابراین برای بهبود معنادار این سازه، ممکن است نیاز به مداخلات مکمل با تاکید مستقیم بر آموزش شناسایی، پذیرش و تنظیم هیجان‎ها باشد. درمجموع نتایج این پژوهش بر اهمیت استفاده از مداخلات شناختی رفتاری ساختارمند در درمان اضطراب کودکان تاکید دارد و نشان می‎دهد که برنامه گربه‎مقابله‎ای، افزون بر کاهش اضطراب می‎تواند در بلندمدت به افزایش تاب‎آوری کودکان کمک کند. این یافته‎ها می‎توانند راهنمایی کاربردی برای درمانگران، مشاوران و متخصصان سلامت روان کودک در طراحی مداخلات موثرتر باشند و زمینه را برای پژوهش‎های آینده در جهت ترکیب این برنامه با رویکردهای تقویت‎کننده تنظیم هیجان فراهم سازند.تقدیر و تشکر: بدین‎وسیله از تمامی کودکان و والدینی که با مشارکت خود امکان اجرای این پژوهش را فراهم کردند و همچنین مرکز مشاوره آموزش و پرورش استان قم قدردانی می‎شود. این پژوهش بدون دریافت حمایت مالی خاص انجام شده است.تعارض منافع: نویسندگان این مقاله اعلام می‎کنند که هیچ‎گونه تعارض منافعی در انجام و انتشار این پژوهش وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

اضطراب ، کودک ، درمان شناختی رفتاری ، گربه‎مقابله‎ای ، تاب‎آوری ، تنظیم هیجان