کاربست سنت بداهه‎سازی در اجراگری عاشیق‎های آذربایجان (مبتنی بر نظریه هنر اجرا از ریچارد شکنر)

بداهه‎سازی یکی از مهم‎ترین شاخص‎های معرفت‎شناسی در هنرها، بیش از عینیات، اشاره به ذهنیات آفریننده دارد. این سنت که به جنبه‎های مختلفی اعم از توانایی و تسلط هنرمند در گرایش هنری می‎پردازد، به عنوان یکی از سنت‎های هنر عاشیقی آذربایجان محسوب می‎شود. بداهه‎سازی در اجراگری عاشیق‎های آذربایجان ترکیبی چندوجهی از هنرهای نمایش، موسیقی، رقص و ادبیات است. چگونگی به‎کارگیری بداهت در هنر عاشیقی و توسعه آن در دیگر هنرها مسئله اصلی پژوهش حاضر است. اهمیت این موضوع ازاین‎روست که بداهت روشی در کسوت‎پوشی هنرمندان است و هرکسی بدان جایگاه نمی‎رسد. هدف این مقاله تحلیل بداهه‎سازی به عنوان سنتی قدیمی در اجراگری عاشیق‎های آذربایجان مبتنی بر نظریه هنر اجرا از ریچارد شکنر است. این نظریه مبتنی بر شش مهارت اکتسابی است. ازاین‎روی پرسش اصلی مقاله این است که سنت بداهه‎سازی مبتنی بر نظریه پرفورمنس‎آرت چگونه در هنر عاشیقی آذربایجان متبلور می‎شود؟ این پژوهش کیفی با هدف کاربردی به روش توصیفی  تحلیلی با بهره‎گیری از منابع کتابخانه‎ای ابتدا نحوه به‎کارگیری بداهه‎سازی در هنر عاشیقی را تحلیل و سپس ضمن تطبیق با مهارت‎های هنر اجرا آن را تفسیر می‎کند. یافته‎ها نشان می‎دهد عاشیق‎ها نسبت به فضای مجلس، نیاز و کشش مخاطب و الگوهای آموزش‎دیده، در قالب سوبژکتیویته آنی به بداهه‎سازی می‎پردازند. نتایج بیان می‎کند که بداهه‎سازی عاشیق‎ها به جهت وجود شرایط آموزشی چندوجهی در آن با اعتماد کردن، رهایی، پذیرفتن پیشنهاد، گوش سپردن و دقت‎نظر، داستان‎گویی و برقراری ارتباط غیرکلامی آمیخته است و ازاین‎روی می‎تواند به عنوان الگویی در آموزش، تولید و اجراگری هنرها مورد استفاده قرار گیرد. بداهه‎پردازی به عنوان یکی از اساسی‎ترین شاخصه‎های معرفت‎شناختی در هنرها، بازتابی از ذهنیت خلاق و ادراک سوژه آفریننده است، نه صرفا عینیت محصول نهایی. این سنت هنری که تسلط و توانایی‎های اجرایی هنرمند را در گرایش تخصصی وی آشکار می‎سازد، در بستر فرهنگ عاشیقی آذربایجان جایگاهی محوری دارد. بداهه‎سازی در اجرای عاشیق، یک ساختار واحد نیست، بلکه ترکیبی چندوجهی و ارگانیک از هنرهای نمایش، موسیقی، رقص و ادبیات (شعر) است که در لحظه خلق و اجرا می‎شود. مسئله اصلی این پژوهش، چگونگی تبلور این بداهت در هنر عاشیقی و امکان توسعه آن به مثابه یک روش تحلیلی در دیگر گونه‎های هنری است؛ اهمیتی که از منزلت ویژه بداهه به عنوان پوشش اجرایی خاصی ناشی می‎شود که دستیابی به آن نیازمند تمرین عمیق است. هدف این مقاله، تحلیل پدیده بداهه‎سازی به عنوان سنتی دیرینه در اجرای عاشیق‎های آذربایجان، با اتکا به نظریه هنر اجرا از ریچارد شکنر است. چارچوب نظری شکنر بر پایه شش مهارت اکتسابی هنرمند بنا شده است که شامل اعتماد کردن، رهایی، پذیرفتن پیشنهاد، گوش سپردن و دقت نظر، داستان‎گویی و برقراری ارتباط غیرکلامی می‎باشد. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش به شرح زیر طرح می‎گردد: سنت بداهه‎سازی در هنر عاشیقی آذربایجان چگونه بر مبنای مولفه‎های نظریه پرفورمنس‎آرت تبلور و تحقق می‎یابد؟ این پژوهش با رویکردی کیفی و با هدف کاربردی، به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‎ای انجام شده است. فرایند تحلیل ابتدا نحوه به‎کارگیری بداهه‎سازی در اجراگری عاشیقی را از منظر میدانی مورد بررسی قرار داده و سپس، این یافته‎ها را به‎طور نظام‎مند با مهارت‎های شش‎گانه شکنر تطبیق داده و تفسیر می‎کند. یافته‎های پژوهش حاکی از آن است که عاشیق‎ها بداهه‎پردازی خود را نه در خلا، بلکه در تعاملی پویا با متغیرهای محیطی انجام می‎دهند. این تعامل شامل توجه دقیق به فضای مجلس، سنجش نیاز و کشش مخاطب و بهره‎گیری از الگوهای آموخته‎شده سنتی است که همگی در قالب نوعی سوبژکتیویته آنی (لحظه‎ای) شکل می‎گیرند. نتایج به‎روشنی نشان می‎دهد که بداهه‎سازی عاشیق‎ها، به دلیل ماهیت آموزشی چندوجهی‎شان، با مجموعه‎ای از مهارت‎های روان‎شناختی و اجرایی شامل بازآفرینی رفتار، دگرگونی، تمرکز، انرژی، رابطه با مخاطب و تلفیق آیین و بازی آمیخته است. این ترکیب جامع، بداهه‎پردازی عاشیقی را به عنوان یک الگوی بهینه برای آموزش، تولید و اجرای هنرهای نمایشی و موسیقایی معاصر معرفی می‎کند.

کلیدواژه ها:

عاشیق ، آذربایجان ، بداهه‎سازی ، هنر اجرا ، ریچارد شکنر