واکاوی شعائر انتظار ظهور در سرزمین های اسلامی با تاکید بر ایران (از افول عباسیان تا برآمدن صفویان)

باور به ظهور حضرت مهدی (عج) اعتقادی ریشه دار در میان همه مسلمانان به ویژه شیعیان است. اخبار معصومین (ع) در مورد حتمیت ظهور حضرت مهدی(عج) و توصیه موکد بر فضیلت انتظار و عدم تعیین زمان ظهور، فرهنگ انتظار دائمی برای ظهور را در جوامع شیعی نهادینه کرده است. تظاهر آمادگی دائمی و انتظار ظهور به صورت نمادها و نشانه هایی در رفتار اجتماعی مومنین آشکار شده است که از آنها با نام شعائر انتظار ظهور یاد می شود. پژوهش باهدف واکاوی شعائر انتظار ظهور در سرزمین های اسلامی با تاکید بر جامعه ایران در بازه زمانی سقوط عباسیان تا برآمدن صفویان (۶۵۶ تا ۹۰۷ه.ق) به روش توصیفی- تحلیلی انجام شد. سپس شعائری که در دامنه تحقیق رایج و نیز در منابع قابل پی جویی بود احصاء و هشت مورد آن بررسی شد. همچنین ترتیب تاریخی وقوع شعائر و علل و عوامل شکل گیری آنها بررسی و تبیین شد. نتایج نشان داد که رواج شعائر انتظار ظهور برای شیعیان آن روزگار از نظر انسجام اجتماعی و استحکام عقیدتی ظرفیت ساز و مهم بوده است. در محدوده زمانی مورد بررسی، شعائر انتظار ظهور هم از نظر کمی و هم گستره جغرافیایی توسعه یافته بوده است. این شعائر در ظاهر ترکیبی از زمینه های اعتقادی شیعیان در مسئله مهدویت و فضیلت انتظار ظهور، سیطره حاکمانی که ادعای مسلمانی نداشتند و ستمگری آنها زبانزد بود. از مهمترین عوامل گسترش شعائر انتظار ظهور، ترکیبی از زمینه های اعتقادی شیعیان در مسئله مهدویت، فضیلت انتظار ظهور، سیطره حاکمانی که ادعای مسلمانی نداشته و ستمگری آنها زبانزد بود. همچنین تلاش برخی از عالمان دینی برای امیدوار و پویا نگه داشتن جامعه شیعیان از مهمترین عوامل گسترش شعائر انتظار ظهور در این بازه زمانی، بوده است.

کلیدواژه ها:

شعائر دینی ، انتظار ، ظهور ، شعائر انتظار ظهور ، مهدی موعود (عج)