سرمایه اجتماعی و حکمرانی مراتع: تحلیل شبکه روابط اجتماعی و شناسایی کنش گران کلیدی، منطقه مورد مطالعه: شهرستان تفرش

چکیده مبسوط مقدمه: دستیابی به توسعه پایدار، امری ضروری است که تعاملات بین جامعه و طبیعت به روابط هم افزا تبدیل شود. حکمرانی موثر بر منابع طبیعی، به ویژه در زمینه مراتع، نیازمند همکاری و اجماع بین ذی نفعان است تا قابلیت سازگاری و پایداری این اکوسیستم ها تضمین شود. سرمایه اجتماعی، به خصوص در قالب اعتماد و مشارکت اجتماعی، نقش کلیدی در موفقیت مدیریت مشارکتی منابع مشترک دارد. در این زمینه، تحلیل شبکه های اجتماعی می تواند ابزار مناسبی برای شناسایی روابط و تعاملات بین کنش گران، تسهیل جریان اطلاعات و تقویت کارایی پروژه های مدیریتی باشد. این پژوهش به بررسی سرمایه اجتماعی در نظام حکمرانی مرتع در سه سامان عرفی و تحلیل ساختار روابط اجتماعی و شناسایی کنش گران کلیدی پرداخته است. مواد و روش ها: در این تحقیق روابط اجتماعی میان مرتع داران در سه سامان عرفی احمدآباد، فرک و نوبهار واقع در شهرستان تفرش بررسی شده است. برای جمع آوری داده ها، از رویکرد تحلیل شبکه های اجتماعی به صورت پیمایشی استفاده شد که شامل طراحی پرسشنامه ای بر مبنای پیوندهای اعتماد و مشارکت بین مرتع داران به روش شبکه کامل بود. این پرسشنامه با استفاده از مقیاس لیکرت تنظیم و در جامعه هدف با تعداد ۳۳ مرتع دار توزیع و تکمیل شد. برای تجزیه و تحلیل داده ها از نرم افزار UCINET بهره گرفته شد و شاخص های مرکزیت درجه، مرکزیت بینابینی، مرکزیت مجاورت و چاله های ساختاری برای شناسایی کنش گران کلیدی و تحلیل روابط بین آن ها مورد استفاده قرار گرفت. تحلیل این شاخص ها به شناسایی بازیگران کلیدی در هر سامان عرفی و بررسی نقش آن ها در تسهیل جریان اطلاعات، افزایش مشارکت و ارتقای حکمرانی مراتع کمک نموده و امکان درک عمیق تری از ساختار اجتماعی بهره برداران و تاثیر آن بر مدیریت مرتع را فراهم می آورد. نتایج و بحث: نتایج تحلیل شبکه های اجتماعی در این پژوهش نشان داد که ساختار شبکه های اجتماعی در سه سامان عرفی احمدآباد، فرک و نوبهار از نظر سطح مشارکت، اعتماد و نقش کنش گران کلیدی تفاوت های معنی­داری دارد. نتایج مشخص کرد کدام کنش گران در هر سامان عرفی، نقش کلیدی در شبکه های اجتماعی ایفا کرده و می توانند تاثیر عمده ای بر همکاری ها و تبادل اطلاعات داشته باشند. در سامان عرفی احمدآباد، کنش گر BH-AG با بیشترین مرکزیت درجه ورودی یک بازیگر کلیدی در دریافت اطلاعات و تصمیم گیری های جمعی است، در حالی که کنش گر HS-SD با داشتن مرکزیت خروجی بالا، دارای نفوذ اجتماعی و ارتباطات موثر در شبکه است. این نتایج نشان می دهد که تقویت نقش این کنش گران می تواند به افزایش سازگاری مدیریت مرتع و تسهیل در تصمیم گیری های جمعی کمک کند. نتایج شاخص ها در سامان عرفی فرک، تفاوت زیادی را نشان نداد و نبود تنوع در مقدار شاخص های این شبکه می تواند نشان دهنده ضعف در ایجاد روابط جدید و نوآورانه باشد. در سامان عرفی نوبهار، کنش گر ZY-KH به عنوان کلیدی ترین بازیگر شناسایی شد و نتایج مشارکت و اعتماد نشان دهنده پیچیدگی و تنوع ساختار شبکه است. نتیجه گیری: در سامان عرفی فرک، اعتماد و روابط قوی میان کنش گران وجود دارد که همکاری و مشارکت موثری را تسهیل می کند. این شبکه به دلیل مشارکت بالا و شفافیت در تصمیم گیری ها، موفق ترین حالت حکمرانی مشارکتی را تجربه می کند، اما نیاز به نوآوری وجود دارد. در سامان عرفی نوبهار، اعتماد و تمایل کنش گران به مشارکت نیز قوی است و فرآیندهای موجود به ایجاد حس مسئولیت پذیری می انجامد. با این وجود، برای بهبود مدیریت منابع طبیعی، برنامه های توانمندسازی ضروری است. سامان عرفی احمدآباد با چالش هایی در روابط و اعتماد میان کنش گران مواجه است، که بر همکاری ها تاثیر منفی می گذارد. نیاز به بهبود شفافیت و توانمندسازی کنش گران از طریق آموزش و کارگاه ها محسوس است. به طور کلی، سامان عرفی فرک موفق ترین نتیجه را در حکمرانی مشارکتی دارد، در حالی که نوبهار وضعیتی مطلوب و احمدآباد به تقویت ابعاد اجتماعی و مشارکت نیاز دارد. تقویت این ابعاد اجتماعی در کلیه این سامان های عرفی می تواند به بهبود مدیریت منابع طبیعی و ارتقاء حکمرانی مشارکتی کمک کند.

کلیدواژه ها:

اعتماد ، مرتع داران ، تحلیل شبکه های اجتماعی ، شهرستان تفرش