خواجه: نماد عقل مغلوب عشق

در دیوان کبیر مولانا از «خواجه»ای سخن می رود که، چه صاحب هویتی تاریخی باشد چه برساخته مولانا، خصایص و کار و کردارها و شیوه مواجهه اش با خدا و جهان شمایل عقل محوران و فیلسوفان را پیش چشم می آورد، گروهی که مولانا و دیگر صوفیان تمهیدات و روش های آنها را برای بیان چیستی یا شناخت یا اثبات امر مقدس گمراه کننده و دورافکننده از مقصود می دانند. نشانه ها و اشاره های درون متنی به حالات و مقامات این «خواجه» و سیر تکامل معنوی اش این فرضیه را نیرو می بخشد که «خواجه این غزل ها را شخصی واحد بدانیم که سرنوشتش در غزل هایی پراکنده روایت شده است. شناخت «خواجه» به کشف شبکه معنایی شماری از غزل های تمثیلی و بیت های دیوان کبیر خواهد انجامید. در این مقاله، برای نخستین بار، غزل هایی که روایت حال این «خواجه» و برآمده از «طرحواره شناختی» واحدی هستند به هم پیوند می خورند تا سیر مراتب زیستی او از تفرعن و نکوهش عاشقان تا کرنش در پیشگاه آنان و درآمدن در حریم عشق آسمانی را نشان دهند و آن غزل های گاه بی مصداق را در بافتاری یکه معنی دار کنند.مولانا، در مقام یکی از رجال کبیر اقالیم عرفانی، مضمون مکرر ترجیح درک شهودی بر استدلال عقلانی را با طرح این قصه در سه پرده روایت کرده است: خواجه متکبر در آغاز منکر عاشقان و معارض سلوک عاشقانه است و گرفتار پرسش های فریبنده عقل؛ سپس به تیر قضای الهی دوخته و سودایی شاهدی عاشق کش می شود و از تف عشق آن عایشه چنان زار و نزار و زرد می شود که دشمنان و خویشانش به حال او رحمت می آورند و بر او می گریند؛ خواجه، پس از گذر از عشقی زمینی (جسمانی/ مجازی) پای به عالم عشق الهی می گذارد و رشک زمین و آسمان می شود، تا آنجا که مولانا / راوی غزل ها او را به کتمان اسرار الهی و خاموشی فرامی خواند.

کلیدواژه ها:

مولانا ، خواجه ، عقل ، عشق ، غزل تمثیلی