عروسک های نی و آیین زار در بوشهر: بازنمایی عناصر هستی و باورهای محافظتی

در فرهنگ عامه بوشهر، عروسک هایی از ساقه های نی ساخته می شدند که افزون بر کارکرد سرگرمی، نقش بلاگردان دخترکان را نیز ایفا می کردند. این مطالعه بر پایه مردم نگاری بوده و گردآوری داده ها از طریق مطالعات میدانی و اسنادی، به صورت توصیفی تحلیلی انجام شده است. جامعه آماری پژوهش شامل عروسک های بلاگردان در فرهنگ های عامه ایران بوده و از میان آن ها یک نمونه ساخته شده از نی در فرهنگ مردمان بوشهر بررسی شده است. هدف پژوهش، تبیین عناصر چهارگانه هستی در عروسک های نی بوشهر و تحلیل کارکرد آیینی آن هاست. پرسش اصلی این گونه مطرح می شود که بازنمایی عناصر هستی در این عروسک ها چه نسبتی با باورهای محافظتی آیین زار داشته است؟ در باور مردمان این منطقه، نیروهای ماورایی یا «اهل هوا» می توانستند دخترکان را دچار بیماری و آسیب کنند و در چنین شرایطی، عروسک به مثابه جانشین کودک عمل کرده و بلا به آن منتقل می شد. سرنوشت نهایی این عروسک، سوزانده شدن توسط مامازار یا یکی از زنان متاهل بود؛ عملی که نماد دفع بلا و بازگرداندن تعادل به زندگی فرد و جامعه تلقی می شد. نتایج نشان داده اند که این فرآیند همچنین بازتابی از چرخه عناصر چهارگانه هستی بوده است: نی به عنوان گیاهی برخاسته از خاک و پرورده در آب رشد می کرده، در معرض باد قرار می گرفته و سرانجام با آتش به خاکستر بدل می شده است. بدین ترتیب، ترکیب (آب + باد + آتش → خاک) در کالبد عروسک بازنمایی می شده است؛ چرخه ای که بیانگر تبدیل نیروهای ناآرام به انرژی قابل کنترل و پاسداشت نظم کیهانی در باورهای آیینی مردم بوشهر توسط زنان بوده است.

کلیدواژه ها:

فرهنگ عامه بوشهر ، عناصر چهارگانه هستی ، اهل هوا ، بلاگردانی ، عروسک های نی